Turn Your Body to the Sun (2021)

Knap gemaakte documentaire die van begin tot einde blijft boeien, ondanks het rustige en dromerige tempo. Door de ogen van dochter Sana vertelt regisseur Aliona van der Horst het vertaal van de twee miljoen WOII prisoners of war van de Sovjet Unie. De vader van Sana leefde 14 jaar lang als krijgsgevangene van eerst de nazi's, dan de geallieerden en tot slot de Sovjet Unie. Een ongelooflijk verhaal waar maar weinig informatie over bekend is en toch miljoenen mensen trof. Met verfijnde en artistieke beeldbewerking komt archiefbeeld tot leven en kijk je recht in de ontelbare ogen van de vader van Sana.

Bij een documentaire denk ik aan het doorgeven van feiten en kennis, maar steeds meer lijken documentaires feiten en kennis zo veel mogelijk te vermijden ten gunste van persoonlijke ervaringen en dat geldt zeker voor hedendaagse Nederlandse documentaires. Ik weet niet goed waarom, maar je ziet het overal: elk artikel in de krant begint met een persoonlijke anekdote om de te behandelen kwestie persoonlijk te maken, journalisten kunnen alleen nog maar de vraag stellen wat de geïnterviewde voelde en wat er door hem ging, natuurfilms laten alleen nog maar beelden zonder verhaal zien zodat niets de pure ervaring in de weg staat, etc. Is het omdat feiten abstract zijn en daarmee dood, dus niet levend en in ieder geval niet (aan)sprekend, misschien zelfs leugen? Of is het omdat iedereen de feiten kan opzoeken op Wikipedia of in een boek en is film en TV complementair daaraan nu eenmaal bedoeld voor louter de emotie?

Hoe dan ook, ikzelf kan niet zo veel met dat hoogstpersoonlijke, zoals ook in deze documentaire waarin een vrouw op zoek gaat naar wie haar vader was die in Stalins Rode Leger moest vechten en krijgsgevangene van de Duitsers werd en waarin vooral uit zijn dagboeken en brieven over zijn liefde voor de vrouw met hij zou trouwen wordt geciteerd, precies omdat ik een ander persoon ben. Ook de titel verwijst naar dat persoonlijke: de man zou van de zon hebben gehouden omdat het in de Goelag zo koud was. Wel blijkt de man een opvallende literaire gave te hebben gehad, ondanks z’n arbeidersafkomst, zodat zijn meest persoonlijke gevoelens wel mooi zijn verwoord. Maar ik werd meer geïntrigeerd door de spaarzame feiten waaruit blijkt dat Stalin en Hitler ook in dit geval frappant veel gemeen hadden: voor Stalin bestonden de miljoenen Russen die krijgsgevangen waren gemaakt niet dan wel zouden ze allemaal als landverraders moeten worden geëxectueerd (Stalin had een officieel bevel gegeven dat Russische soldaten zich niet mochten overgeven op straffe van de dood en arrestatie van de familie van de krijgegevangene) terwijl ook Hitler ervan af wilde door ze te laten verhongeren zoals Stalin bewust z’n eigen burgerbevolking liet verhongeren.

Die onmenselijke wreedheid intrigeert en daarmee ook de kleurfilmbeelden die veelvuldig in de documentaire van zowel Stalin (en Hitler) als de soldaten zitten: ja, dan vraag ook ik me af wat er door die hoofden gaat. De soldaten moeten door een hel van angst en dood gaan maar je ziet ze toch ook soms lachen: zoals ook de vader schrijft maakten ze er wel grappen over zoals “van deze ontbering gaan we last krijgen als oud zijn (haha, wij, oud worden…)” om de dood mentaal van zich verwijderd te houden en ervoer hij alles als beleefd door een ander persoon. Bij beelden van Hitler en Stalin vraag je je onwillekeurig af wat voor zieke geest er in zo’n hoofd huist, maar tegelijk vraag ik me af of de misdadigheid niet in de politiek zelf huist: politiek impliceert keuzes maken waarmee je niet met iedereen rekening kunt houden, waarbij uiteindelijk ook mensenlevens worden opgeofferd voor het politieke doel. Het pathologische van Hitler en Stalin was in die zin slechts dat ze gewetenloos miljoenen mensen de dood in joegen voor hun politieke doelen. Poetin laat misschien zien dat die gangbare geschiedenis van bloedvergieten weer is hervat waarbij juist de Westerse rechtsstaat en concept van mensenrechten de historische aberratie is. In ieder geval is het veelzeggend dat de vader zich pas mens in plaats van lichaam voelde toen de Britten hem krijgsgevangene maakten. Maar daarna werd hij met de anderen teruggestuurd naar Rusland om tot Stalins dood als ‘verrader’ in de Goelag dwangarbeid te moeten verrichten. Hij las er boeken en kreeg correspondentie met de vrouw met wie hij zou trouwen, maar zijn leven was in feite gebroken: het zoveelste slachtoffer op het politieke altaar en van de maalsteen der geschiedenis.

De in 1964 geboren schrijfster Sana Valiulina woont al 30 jaar in Nederland. Haar vader zat in het Russische leger tijdens de Tweede Wereldoorlog, maar werd bij terugkomst veroordeeld wegens landverraad en bracht tien jaar door in een heropvoedingskamp. Over die periode heeft haar vader altijd gezwegen. Met hulp van haar zus onderzoekt ze de geschiedenis van haar vader, en daarmee die van vele generatiegenoten. Beelden van Sana’s vader zijn er niet, maar met behulp van de indringende historische filmbeelden van mensen die hetzelfde lot ondergingen krijgt ze meer inzicht in een geheim gehouden stukje familiegeschiedenis waarover het moeilijk blijkt een oordeel te vellen. Een boeiende documentaire over een vrij onderbelicht stukjes 20e-eeuwse geschiedenis.