Flucht in den Norden (1986)

Zwaarmoedige film over een jonge vrouw die nazi-Duitsland ontvlucht en onderdak vindt bij de gegoede familie van een vriendin in Finland. Ze krijgt daar een relatie met de broer van haar vriendin en besluit met hem naar het hoge noorden te reizen. Maar een vakantie wordt het niet. Ze voelt zich verscheurd tussen de zorg over wie ze in Duitsland heeft achtergelaten en de plicht om tegen het fascisme te vechten. Het verhaal is gebaseerd op een roman uit 1934 van Klaus Mann, de zoon van de gelauwerde Nobelprijswinnaar Thomas Mann, toen de familie Mann al naar Zwitserland was uitgeweken.

De film toont dezelfde zwaarte als het tijdperk waarin het verhaal speelt. Veel grijze luchten, moeilijke gesprekken, zonder een sprankje vrolijkheid. Johanna kan zich niet losmaken van wat ze met zich meedraagt. Ook de liefdesrelatie lijkt daardoor geen toekomst te hebben. Het tweede deel van de film is een soort roadmovie, waarbij het tweetal door onafzienbare bossen rijdt, met beelden van de vele meren en zonsondergangen.

Voor zover ik kon nagaan bevat het verhaal geen direct autobiografische elementen van de schrijver. Het zou gebaseerd kunnen zijn op de gecompliceerde relatie die Klaus Mann had met zijn zuster Erika, met wie hij in het verleden ook vaak door Europa gereisd had. Erika stond voor een actieve strijd tegen het nazisme, terwijl Klaus veel minder uitgesproken was. Maar dat is speculeren.

Deze film blijft me bezighouden. Dat gebeurt mij niet zo vaak met een film. Te veel gezien misschien? Deze film nog eens gezien. Niet omdat het zo'n prachtige film is, maar vooral om die neerdrukkende sfeer, de achtergrond en vooral hoe alle autobiografische elementen hier ontbreken. Klaus Mann was zeker geen slecht schrijver ('Mephisto') maar wist zich niet aan die mastodont die z'n vader was te ontworstelen en beëindigde uiteindelijk na de oorlog zelf zijn leven.

De film begint op een vreemde manier. Met een woede uitbarsting van hoofdpersoon Johanna tegen haar moeder als ze al op reis is. Hoe dat te verklaren? Het personage van Johanna is losjes gebaseerd op het leven van de Zwitsers/Duitse schrijfster en dichteres Annemarie Schwarzenbach, een huisvriendin van de familie Mann, die een slechte relatie had met haar moeder, die ze verdacht van fascistische sympathieën. Klaus Mann kende haar dus goed, evenals zijn zuster Erika, van wie het personage Johanna ook trekjes heeft. Centraal in de film staat een liefdesrelatie en de keuze die Johanna moet maken tussen haar liefde voor Ragnar en de schuld die ze voelt dat ze haar vrienden in hun strijd tegen het fascisme in de steek heeft gelaten.

Maar wie iets weet van de diffuse familieverhoudingen binnen de familie Mann, die weet dat hier geen sprake is van enige autobiografische achtergrond. Annemarie Schwarzenbach onderhield geen relatie met Klaus Mann, die homoseksueel was, terwijl ze korte tijd een lesbische relatie had met Erika Mann, van wie gesuggereerd is dat die een incestueuze relatie met Klaus heeft gehad. Oehoe, ben u daar nog? Had een leuk boek kunnen worden. Maar dat durfde Klaus wellicht niet aan.