Doa al Karawan (1959)

'Slut shaming' in het Egypte van eind jaren vijftig

Doa al Karawan/The Nightingale’s Prayer (1958) gaat over een vrijgezelle losbol uit de upperclass die gedachteloos seksuele contacten heeft met zijn werkneemsters. Die twee werelden – verwestersing van de hogere klasse en traditionalisme van de onderklasse - komen lijnrecht tegenover elkaar te staan door zijn onnadenkende handelen. Zijn seksuele escapades hebben direct een gevolg op de levens van de vrouwen uit een conservatieve Bedoeïenen familie; een moeder en twee dochters worden er gewelddadig op afgerekend als zus Henady valt voor de charmes van de charmeur. Het perspectief ligt vrijwel in zijn geheel bij de maatschappelijke onderklasse van onopgeleide vrouwen uit conservatieve families. Hun levenslot wordt gedomineerd door hoe rigide tradities een situatie creëren dat zij financieel, emotioneel, intellectueel afhankelijk zijn van wat hun mannelijke ‘bazen’ hen afdwingen; een perverse machtsongelijkheid die exploitatie, verstoting en ongelijkwaardig strenge afstraffing in de hand werkt.

Naar verluidt de beste Egyptische film ooit gemaakt. Zo ver wil ik zelf niet gaan voor een intens melodramatisch treurspel waar het noodlot als een zwaard van Damocles boven de hoofdpersonages hangt. Toch is het inderdaad een bijzondere film, die voornamelijk opvalt omdat regisseur Barakat zijn marxistische polemiek annex zedenschets laat dragen door een keur aan sterke vrouwelijke personages. De beeldschone hoofdrolspeelster Faten Hamama steelt de show als het plattelandsmeisje Amna. Mooi hoe je haar ziet veranderen van een onschuldige, naïeve schoonheid tot een calculerende vamp die haar seksualiteit inzet om haar doelen te bereiken. Naast haar eveneens een leuke bijrol van de oudere Mimi Chahib als de groezelige waarzegster/hoerenmadam/regelaarster Zanoeba. Of Ragaa al-Giddawy als het knappe aristocratische meisje dat zich opmaakt voor een huwelijk met de ogenschijnlijk de perfecte partij; namelijk de vrijgezelle, op seks beluste, vrijgezelle man die zoveel teweegbrengt met zijn onnadenkende veelwijverij.

Eerlijk is eerlijk: een zekere kitscherigheid heeft cinema uit deze regionen vaak wel. Zoals gezegd, het is een tragedie in de meest tragische zin van het woord, waar de vrouwelijke hoofdpersonages steeds weer tot het uiterste getergd worden. Natuurlijk met snijdende violen om de emotionele ontwikkeling dikker aan te zetten voor maximaal effect. Ook het acteerwerk voelt ‘anders’. Het spel van verleidsters die verleiden is karikaturaal dik aangezet, waarbij je als kijker niet echt het gevoel hebt dat het erg waarschijnlijk is dat iemand hier intrapt. Al zijn bronstige mannen natuurlijk niet de meest helder denkende wezens op aarde. Toch loont het de moeite om door het besuikerde laagje heen kijken, want het blijft nochtans overeind als een beklijvend stuk maatschappijkritische cinema dat inhaakt op nog steeds relevante issues over vrouwenonderdrukking.

Het verbaast me steeds weer hoe areligieus Egyptische boeken/films zijn uit dat specifieke tijdvak (grofweg jaren vijftig tot jaren zeventig). Tegenwoordig is het bijna ondenkbaar in de moderne cinema uit Egypte om religieuze hypocrisie head-on onder de aandacht te brengen. Het gebeurt nog wel, maar spaarzaam, vaak voorzichtig ingedekt om niet de religieuze achterban tegen het hoofd te stoten. Moderne Egyptische films voelen vaak wat prekerig, wat meer bevestigend dat de islam uiteindelijk toch heus het antwoord is. Terwijl een film als Doa al Karawan weinig subtiel kritiek levert op hypocriete religieuze moraal. Zo gebruikt geen manneelijk karakter in deze film Koranspreuken voor nobele doelen; religieuze uitingen worden louter gebruikt om snode plannetjes te verdoezelen onder een façade van hypocriete vroomheid. Antireligieus is het natuurlijk niet, maar er zit bij dit soort marxistisch geïnspireerde regisseurs wel een kritisch geluid dat ik niet meer zo terugzie in contemporaine producties.