The Desert of the Real (2025)

In de jaren ’60 had je de beweging van de antipsychiatrie: niet de patiënt is gek en de maatschappij normaal maar de maatschappij is gestoord en ‘waanzin’ is de normale reactie daarop (het inspireerde het boek en de film One Flew Over the Cuckoo’s Nest). Deze documentaire laat zes mensen aan het woord die in een moment van grote druk in hun leven ‘gek’ werden om erover te vertellen, waardoor uitdrukkelijk het perspectief vanuit de patiënt aan bod komt – in plaats van het bekende perspectief van de zorgverlener en maatschappij die vreemd gedrag ziet en deze wil genezen of onschadelijk maken – waarin nota bene de psychoticus juist meent de werkelijkheid te doorzien zoals die is. Je krijgt de indruk dat drugs als LSD eenzelfde ervaring geven – niet voor niets werd LSD in diezelfde jaren ’60 wel gezien als wondermiddel – en alhoewel wel wordt gezegd dat het verschil zou zijn dat je bij LSD bewust bent dat je onder invloed bent, konden de mensen in de documentaire zeker ook ‘van buiten’ naar zichzelf kijken, onder meer in de paranoïde vorm dat ze werden geobserveerd en ze in een film speelden (weliswaar in een B-film met een slecht, onontwarbaar plot) waarbij alles in scene is gezet tot het idee van de psychotische filosoof dat hij de hoofdpersoon is met alle andere mensen als slechts figuranten in zijn film. Maar juist die fragmentatie van het zelf, waardoor je jezelf verliest in waanideeën, lijkt de kern van de psychose: je denken valt jezelf aan, zegt de filosoof in de documentaire, zodat de psychose een geestelijke immuunziekte lijkt (de psycholoog in de documentaire zou overigens psychotisch zijn geworden als gevolg van een biologische immuunziekte).

Uiteindelijk lijkt het normale leven er een te zijn van een precair evenwicht tussen het zelf, dat zichzelf en de wereld schept door middel van fictie (verhalen), en de werkelijkheid zelf of de maatschappij als sociaal gevormde fictie: een medisch achterhaald maar filosofisch toch interessant idee is dat er twee stoornissen van het zelf zijn waarmee die wisselwerking tussen het zelf en de omgeving niet meer in evenwicht is, namelijk de concentratie of opsluiting van het zelf (autisme) en het uiteenvallen of exploderen van het zelf (hysterie) en schizofrenie is dan duidelijk een vorm van hysterie. De documentaire benadrukt de intensivering van de beleving tijdens de psychose die daarom manisch-euforisch is (opnieuw doet LSD hetzelfde): opname in een kliniek en hun medicijnen in een prikkelarme omgeving doodt in wezen de verscherpte waarneming en verbeelding van de patiënt die daardoor in ‘the desert of the real’ komt en de hulpverlening daarom als vijand ziet. De titel zou ontleend zijn aan de sci-fi klassieker The Matrix (1999, maar daar is het weer een verwijzing naar het hoofdwerk van de postmodernistische socioloog Baudrillard: net als in de fabel van Borges vervangen we de werkelijkheid door beelden (simulacra) waardoor de werkelijkheid zelf achterblijft als lege woestenij. In The Matrix krijgt dit de vorm door de rode pil die je terugbrengt naar de apocalyptische werkelijkheid; de blauwe pil houdt je in de simulatie waarin het leven nep maar behaaglijk is. De psychoticus die ‘geneest’ heeft als het ware de rode pil geslikt en vindt zichzelf terug in een grauwe, saaie wereld zonder kleur; de blauwe pil van de psychose of droom is biologisch gevaarlijk want het maakt de psychoticus een slaapwandelaar en kan hem ook erg angstig en eenzaam maken want anderen begrijpen hem niet maar is wel intens en opwindend.

De postmoderne boodschap van de film is dat we allemaal dromen en verhalen nodig hebben die betekenis en kleur geven aan ons ‘in werkelijkheid’ lege, zinloze bestaan (‘the desert of the real’): de maatschappij biedt zo’n fictie, al was het maar dat geld verdienen ons doel op Aarde is, en die staat wel enige rebellie of nieuwe vormen toe in bv. de kunst, maar zodra iemand een radicaal andere fictie gelooft – de psychoticus – dan wordt hij als een gevaar voor de samenleving verdooft en/of opgesloten. Het postmodernisme geeft zo een epistemische draai aan de normatieve rebellie van de jaren ’60: het gaat er niet zozeer om dat de maatschappij ons krankzinnige normen oplegt waartegen de ‘krankzinnnige’ rebelleert, maar wat wij ‘echt’ noemen is slechts een sociaal als werkelijkheid gefiatteerde droom die de psychoticus omver blaast in een storm van dromen. Naast deze filosofische dimensie is de grote waarde van de documentaire dat het tenminste begrip opwekt voor de ‘verwarde’ mensen die regelmatig in het nieuws komen omdat ze overlast of erger geven.

Bij vlagen zeker interessant. Misschien ben ik ouderwets, maar een setting met enkel de interviews met deze mensen samen met de mening van deskundigen had voor mij beter gewerkt.

Ik was erg te spreken over Luuk Bouwmans De Propagandist, dus toen zijn nieuwe documentaire weer een bioscooprelease kreeg met positieve kritieken, was dat een goede reden om weer te gaan kijken.

The Desert of the Real blijkt zelfs nog net iets beter dan De Propagandist. Dat komt vooral door het onderwerp. In De Propagandist liet Bouwman zien dat hij een onderwerp met diepgang kan behandelen en daar een goed opgebouwde film rond kan maken, maar het is verder visueel vooral conventioneel talking heads en archiefmateriaal wat de klok slaat. In The Desert of the Real vertellen mensen die een psychose hebben meegemaakt hun verhaal, inclusief re-enactments van hun ervaringen, waardoor Bouwman meer creatief kan zijn.

The Desert of the Real negeert eigenlijk volledig de biologie van de psychose en concentreert zich op de sociologie en filosofie er van, met vragen als "Wat is het 'ik'?" en "Is 'normaal' niet eigenlijk ook een vorm van collectieve psychose?" Voor mijn door Wikipedia- en YouTube-konijnenholen gevormde oppervlakkige kennis is dat erg Foucault, maar die naam valt nooit, ondanks dat één van de ervaringsdeskundigen de filosoof Wouter Kusters is, die toch ongetwijfeld met zijn werk bekend moet zijn. Dus misschien heb ik het mis.

Door die aanpak vanuit een groter filosofisch/sociologisch perspectief, gecombineerd met de trippy beelden, vaak archiefmateriaal uit nieuwsuitzendingen of popcultuur, kwamen ook erg sterke referenties aan Adam Curtis boven. Dat is alleen maar een compliment.

Curtis gebruikt dan weer niet re-enactments, het andere centrale element in The Desert of the Real, waarbij Bouwman ook in gesprek gaat met de geïnterviewden over of ze het zo willen of toch anders. Dat deed me meer denken aan een andere gigant in het genre, Errol Morris.

Twee grote namen, maar juist door het combineren ervan The Desert of the Real is toch wel echt Bouwmans eigen film geworden.

Door die ensceneringen zit er ook wat humor in de film. Kunstenares Ine Poppes anekdote over hoe voor kerstmis een Vader Abraham-imitator werd ingehuurd door de instelling waar ze was opgenomen en zwaar gedrogeerde psychiatrische patiënten kwijlend in polonaise gingen op het Smurfenlied is daarbij toch wel het hoogtepunt. Ook het opgenomen gesprek met de Russische ambassade dat ze heeft bewaard is geweldig.

Daarmee is The Desert of the Real na Memory en Kabul, between Prayers alle de derde Nederlandse documentaire die hoog in mijn lijst van beste films van 2026 komt. Een topjaar voor de Nederlandse documentaire!

(Gezien in De Balie)