Orwell: 2+2=5 (2025)

Ik ben geen expert op het gebied van George Orwell maar ik heb de indruk dat deze film de plank volledig misslaat. Volgens mij moet je twee zaken onderscheiden. De 20ste eeuw was een eeuw van ideologische strijd: men mobiliseerde de bevolking voor een gedachtengoed waarmee men collectief en democratisch de maatschappij en wereld beter kon maken of zelfs een geheel nieuwe mens en wereld kon scheppen maar waarbij elke ideologie een andere opvatting heeft van wat zo’n ideale wereld is en hoe daar te komen (wat is bv. die ‘vrijheid’ die alle ideologieën nastreven voor alle mensen?). In z’n radicalere vormen zoals fascisme en communisme vereist dit scheppen van het paradijs dat iedereen meedoet hetgeen het ‘totalitarisme’ ervan is: alle onderdelen van de maatschappij en elk aspect van het leven moet in dienst staan van het collectieve doel met afschaffing van alle individuele vriijheden en de Leider als dictator. Zoals Spengler het al beschreef zitten we nu volgens mij in een postideologisch tijdperk dat men ceasarisme kan noemen en precies het tegengestelde is: we leven in feite al in het paradijs (zoals in Huxley’s Brave New World) en de machthebber wil gelijk een keizer z’n goddelijke gang gaan terwijl het volk zich terugtrekt in persoonlijke religie of amusement (‘brood en spelen’). Politiek is persoonlijk geworden en de machthebber wil juist dat mensen hun interesse in politiek verliezen en voor zover dat niet mogelijk is dan willen ze geen eenheid zoals de totalitaire dictators (alle neuzen moeten dezelfde kant op wijzen) maar juist verdeelheid met een bewust balanceren op de rand van burgeroorlog zodat elke factie belang heeft in de gunst van de machthebber te komen die als een maffiabaas slechts z’n vinger uitsteekt naar de problemen in het land zodat men z’n ring kan kussen.

Ik denk dat George Orwell een typisch kind was van de ‘ideologische’ 20ste eeuw en geen idee had van de typisch 21ste eeuwse postideologische tirannen of ‘keizers’ als Berlusconi, Poetin en Trump die niet eens een gedachtengoed hebben maar slechts absolute macht nastreven om persoonlijk voordeel te trekken en daarvoor de democratische rechtsstaat uithollen. De film brengt aldoor hedendaagse autoritair-rechtse machthebbers zoals Trump in beeld (heel beel Trump in deze film!) met daarbij commentaar van Orwell alsof zijn ideologiekritek gericht was tegen bv. Trump: volgens mij is dat appels en peren vergelijken en was Orwells kritiek vooral gericht tegen het stalinisme. Orwell was namelijk een socialist maar zag het totalitarisme als een ontsporing van elke politiek en als zodanig ook op links een gif dat uit het socialisme moest worden gedreven. Ik denk eigenlijk dat totalitarisme typisch links is – iedereen mobiliseren om collectief een betere wereld te maken – en het huidige postideologische tijdperk een uitvloeisel is van het typisch rechtse ‘laat me met rust’-houding. Hoe dan ook is het opvallend dat de film uitsluitend rechtse machtshebbers zoals Trump (heel vaak Trump!) maar ook bv. Milei van Argentinië bekritiseert maar geen enkele linkse dictator (zoals Maduro van Venezuela of Assad van Syrië) en dat alle ‘experts’ en poltici in een commentariërende rol radicaal-links zijn (zoals Alexandria Ocasio-Cortez en Bernie Sanders). Men citeert Orwell die zegt dat iedereen altijd alleen maar oorlogsmisdaden bij de vijand ziet en nooit bij zichzelf maar die boodschap vindt in de film zelf geen gehoor: linkse dictators kunnen niets fout doen. De drie principes van The Ministry of Truth in 1984 worden gebruikt om de recente Amerikaanse politiek te bekritiseren: Ignorance is Strength (aanhangers van Trump geloven in leugens), Freedom Is Slavery (de internet-algoritmes van Musk en Zuckerberg) en War Is Peace (de Amerikaanse inval in Irak). Het is dan ook duidelijk: hier wordt George Orwell eenzijdig gebruikt voor een linkse aanval op het huidige succes van rechts, met name Trump. Deze anti-Trump-film eindigt zelfs met een oproep tot volledige mobilisatie tegen rechts, met name tegen Trump, – het volk moet opstaan! – hetgeen volgens mij typisch totalitair is.

Kortom, de film verraadt naar mijn idee het gedachtengoed van George Orwell en de voortdurende suggestie dat Orwell ons al waarschuwde tegen mensen als Trump is misplaatst en de wijze van montage bovendien manipulatief: je kunt de film daarom rustig propaganda noemen, dat is het instrument van elke totalitaire beweging. Over George Orwell zelf en z’n gedachtengoed komen we opvallend weinig te weten: eigenlijk alleen dat hij uit de middenklasse kwam, daarom in India bij de politie werkte (want in zo’n kolonie kun je als arme middenklasser leven als een aristocraat), schuldgevoel kreeg, socialist werd (hij hing even de theorie aan dat de onderdrukker altijd fout en de onderdrukte altijd goed is welke theorie vals bleek, maar dit interessante punt wordt helaas niet verhelderd) en stierf aan tuberculose. De praktijk van het totalitarisme zag hij vooral in het vervangen van de waarheid door de leugen waartoe met name de geschiedenis wordt herschreven zodat men macht over de toekomst heeft: daarnaar verwijst het 2 + 2 = 5 dat het wezenskenmerk van een totalitaire staat zou zijn. In dat opzicht was Orwell naïef: feiten zijn multi-interpretabel maar Orwell geloofde heel ‘modernistisch’ louter in waarheid en leugen in plaats van dat je ‘postmodernistisch’ hetzelfde vanuit verschillende perspectieven kunt zien.