Ocean with David Attenborough (2025)

Natuurdocumentaires willen al lang niet meer alleen doen verwonderen over de schoonheid en de rijkdom van de natuur maar ook het publiek bewust maken van wat we aan het verwoesten zijn: “we beschermen alleen waar we van houden”. Maar Attenborough tapt steeds vaker uit een ander vaatje – dat van de noodkreet – als zijn laatste bijdrage aan de wereld: verwacht van Ocean dan ook niet zozeer een mooie natuurdocumentaire maar een soort Tegenlicht-uitzending met moralistische boodschap.

De boodschap is eenvoudig. Honderdduizend jaar lang staarden we naar de zee die een diep mysterie voor ons was. Pas recentelijk zijn we de oceanen kunnen gaan verkennen en hebben we ontdekt dat de oceaan geen enorme woestijn is maar boordevol leven zit, met name waar onderzeese bergen zijn waarbij koraalriffen vanuit het ‘niets’ kunnen ontstaan (het zijn dieren die leven van algen die op grond van zonlicht voedsel produceren). De fytoplankton in de oceaan is uiterst belangrijk voor het opnemen van CO2 en voor de productie van zuurstof. Maar deze geweldige exploratie heeft ook een enorme exploitatie als keerzijde: op industriële wijze wordt de oceaan leeggevist en al het bodemleven verwoest. Maar net als bij de anarchisten van Tegenlicht is de boodschap christelijk dus hoopvol: omdat we zelf het kwaad zijn dat onze eigen wereld aan het vernietigen is, is de oplossing het bewustworden van onze zonde waarna we kunnen terugkeren van onze dwaalweg (het fascisme doet hetzelfde maar plaatst het kwaad buiten zichzelf). De natuur is regeneratie zodat de natuur zichzelf moeiteloos herstelt zodra we het met rust laten: in de oceaan is dat effect nog sneller en groter dan op land waarbij er een spill off-effect optreedt naar de gebieden buiten het beschermde gebied (dat doet denken aan de dionysische overdaad van het leven). Er is dus alle reden voor hoop maar dan moeten de wereldleiders volgende maand wel overeenkomen dat ze een derde van de oceanen gaan beschermen en een einde aan het uiterst destructieve trawling maken met een oproep aan het publiek om de politici onder druk te zetten.

De boodschap is goed en de beelden van het oceaanleven ook nog steeds mooi. Maar het thema van de film – redden we de oceaan dan redden we onze wereld want de oceaan vormt ons klimaat, ons voedsel en ons thuis – wordt niet echt uitgelegd (het wordt niet duidelijk gemaakt of we ook het fytoplankton vernietigen dat belangrijk is tegen de opwarming, waarom we niet in onze voedselvoorziening kunnen voorzien zonder de vruchten van de oceaan of hoe de oceaan ons ‘thuis’ is behalve voor de traditionele vissersgemeenschappen). Zoals meestal het geval is voegen de filmpjes na de aftiteling helemaal niets toe aan de documentaire: het eerste herhaalt simpelweg wat beelden en uitspraken uit de documentaire (als overbodige trailer na de film of om de boodschap nog eens in te peperen) en het tweede is een videoclip van een vreselijk liedje van Coldplay. Ik merk op de Nederlandse productie De Wilde Noordzee in wezen hetzelfde zegt en laat zien en zeker niet onder doet voor deze Britse sterrenproductie.

De 98-jarige David Attenborough heeft met eigen ogen de wonderen van de natuur gezien, maar er is een plek waar tot voor kort nauwelijks iets over bekend was. De dieptes van de meest afgelegen plaatsen in onze oceanen. En dus krijgen we schitterende beelden van de kleurrijke, vaak pas ontdekten bewoners van de oceaan. De drie regisseurs houden strak vast aan het bekende format van natuurdocumentaire, dus veel slow motion, gestileerd geluid en een bombastische, epische score die na verloop van tijd best gaat vervelen. Ocean is zeer kritisch over de industriële wijze waarop de mensen de vispopulatie (en daarmee het hele ecosysteem van de oceanen) dreigt te decimeren, vooral met trawlers, maar toont ook aan hoe we met een simpele ingreep de oceaan (en daarmee de wereld) weer kunnen laten opbloeien. Bewust uitgebracht in mei 2025 vanwege de UN Ocean Conference die in juni 2025 plaatsvond in de hoop de besluitvorming te beïnvloeden.

Attenborough op zijn meest confronterend; aan de ene kant extreem pessimistisch, aan de andere kant verrassend hoopvol. Nu zijn eigen dood snel nadert probeert hij vol passie de mensheid nog eenmaal te waarschuwen en hopelijk te redden van de ondergang. Prachtige beelden van onze oceanen, al dan niet vervuild en leeggevist. Geen makkelijke kijkervaring, maar wel een belangrijke.