Maldoror (2024)

Twee jaar geleden heb ik in een bespreking van de film 'Inexorable' mijn hoop geuit dat Du Welz zijn Dutroux verfilming tot een goed einde zou brengen. De verfilming van een grimmige episode uit onze geschiedenis is niet iets dat we vaak te zien krijgen in Belgische cinema, maar dit schandaal leent zich wel om op een uiterst filmische manier de verschillende facetten van het België van de jaren '90 te verkennen. Ik heb toen nog gedacht om Du Welz een brief te schrijven en zo mijn bekommernissen te uiten. Ik had hem op het hart willen drukken dat hij in zijn verfilming idealiter niet de 'schaduwdossiers' van de Dutroux-affaire vergeet: de verdwijning van Katrien De Cuyper aan truckerscafé Les Routiers aan Antwerpen-Noord - in hetzelfde gebouw als waar de maatschappelijke zetel van pornokoning Eddy Lipstick gevestigd was. 'Hotel Brazil', het beruchte bordeel in Blankenberge waar Ann en Eefje nog net voor hun verdwijning gespot zouden zijn. Die avond werden ze nog gehypnotiseerd door illusionist Rasta Rostelli, dit uiterst cinematografisch gegeven dient zeker uitgebeeld te worden. De lugubere vondst van het stoffelijk overschot van Carine Dellaert in een aalput bij de afbraak van voormalig schipperscafé Neptune aan kanaal Gent-Terneuzen; het meisje had naar verluidt een incestueuze verhouding met haar vader, die op zijn beurt bevriend was met de pooier van Regina Louf. En natuurlijk de gruwelijke moord op Christine Van Hees, in de verlaten champignonkwekerij op de grens van Etterbeek en Oudergem. Als pitch zou ik het volgende voorstellen: gedurende een decennium volgen wij de opgang van twee jonge snaken die als disc jockey voor Radio Activité werken, in Etterbeek op een boogscheut van de champignonnenkwekerij - waar ook Michel Nihoul destijds nog actief was. Tussen pot en pit bij café Bouffons en de New Inn zijn zij eerste getuigen van de grote schandalen van de Belgische loden jaren, de Bende van Nijvel en de Dutroux-affaire, en krijgen we een Once Upon a Time in Hollywood vertelling te zien waar de modeverschijnselen en uitwassen van de late jaren '80 en vroege jaren '90 vermengd worden met het strafrechtelijk onderzoek.
Achteraf bekeken ben ik blij dat ik Du Welz deze brief niet gestuurd heb: mjn voorstel was nogal van de pot gerukt en megalomaan. Ik ben erg blij dat hij gewoon zijn zin gedaan heeft en Maldoror is een veel betere film geworden dan wat ik mij had kunnen verbeelden.
Du Welz beperkt zich tot de regio van Charleroi, waar Marc Dutroux woonde en het gros van de ontvoeringen/moorden gebeurden. Vanaf de openingsscène krijgen we een inkijk in het ruwe Henegouwen van de jaren '90: alcoholverslaving, marginaliteit en geweld zijn er schering en inslag, tegen het deprimerende decor van de verroeste, verlaten industriegebouwen en treinknooppunten. Maldoror volgt het gekende stramien van de 'maverick' flik die zich vastbijt in een onderzoek, tot de frustratie van zijn korpschef die liever het boekje volgt en zich uiteindelijk vervreemt van zijn naasten. Op zich een nogal clichématig uitgangspunt, maar Du Welz is erg genereus in de uitbeelding van de leefwereld van het hoofdpersonage Paul Chartier. Chartier is verloofd met een carolo van Siciliaanse origine en we krijgen een uitgebreide uitbeelding van de italo-Waalse cultuur, met een uitgesponnen huwelijksscène waar Du Welz zich plots tot Michael Cimino aan de Maas ontpopt en we enig smartlap horen van - ik vermoed - Di Quinto Rocco. De superflik is van dubieuze afkomst, zijn vader was een bandiet en zijn moeder prostituée. De rosse buurt van Charlerloi 'la ville basse' is in handen van de Santos-clan, die geleid wordt door een Argentijnse matriarch vanuit een piekfijn salon boven een bordeel - een beetje à la Hélène Martini. De moeder wordt gespeeld door Béatrice Dalle, die eigenlijk veel te diva-achtig en nadrukkelijk aanwezig is voor de verder onderkoelde toon van de film. Op het einde is een scène waar we haar muted in slow-motion in tranen zien uitbarsten als een Madonna-figuur. Du Welz blikte net een Pasolini docu in met Dalle, mogelijks was de deal dat laatstgenoemde in ruil een tragisch Anna Magnani personage mocht spelen in Du Welz' langspeelfilm.
Wat mij erg bevalt is dat de film nergens anachronistisch aanvoelt: we kregen een authentiek aanvoelend België van de jaren '90 te zien, een wereld bestuurd door mannen, een macho beschaving. De ruwe, onbehouwen manier waarop de agenten van de drie verschillende politiediensten met elkaar omgaan, is erg geraffineerd uitgebeeld. Du Welz heeft zijn best gedaan om de verwensingen zo echt mogelijk te laten klinken. Zelfs naar fysionomie vind ik de casting erg verbluffend: we krijgen de ene na de andere lompe karakterkop te zien, misvormd, dubbele kinnen, dikke neuzen, scheefhangende snorren... ik wist warempel niet dat er nog zo'n mensen bestonden vandaag de dag. Het orgelpunt vind ik de weergave van louche zakenman 'Monsieur Jacky', een duidelijke verwijzing naar Michel Nihoul, met een 'arm zolang als de Donau'. Een echte Brusselse zwanzeur met gekreukt kostuum en slecht geknoopte felkleurige dassen. Een sujet waarmee je ondanks zijn platsvloers en clownesk voorkomen best niet mee solt. De dreiging die van dit personage uitgaat, is fenomenaal. Op een gegeven moment zit hij Lelièvre of Weinstein met een sleutelbos te jennen. Je vraagt je af waarom een robuste jonge kerel zoveel schrik heeft van een oude papzak? Hoewel het land destijds voor de zoveelste keer communautair verdeeld was over de vermeende betrokkenheid van Nihoul, lijkt Du Welz zich als Franstalige Belg alsnog in het kamp van de 'believers' te plaatsen. Op het einde komt hij op de proppen met de poepsimpele doch aannemelijke verklaring: Nihoul kreeg als 'indic' XTC-pillen van de gerechtelijke politie, die hij vervolgens als betaalmiddel gebruikte aan Lelièvre/Weinstein voor God weet wat, en de politie heeft hun initiële betrokkenheid willen wegmoffelen.
Als horror-cineast lijkt Du Welz ook op een vererende, bijna fetisjerende manier om te gaan met de broeierige paranoïa van de tijdsgeest. Natuurlijk heeft de hele opzet van de haast inteelt-over komende sujetten van de Dutroux clan, schroothandelaren in Marcinelle, iets weg van The Texas Chain Saw Massacre. De afdaling in de grimmige kelder van Nihoul lijkt een directe visuele verwijzing naar TCM. Daarnaast legt Du Welz ook de nadruk op het 'materiële' van het tijdperk. Een op een typmachine uitgetikt PV waarvan de inkt al gedeeltelijk vervaagd is. Chartier die snel enkele aanwijzingen kribbelt in een vergeeld polar boekje. En natuurlijk de eindeloze hoop aan videocassettes die bij een huiszoeking gevonden worden. Deze videocassettes, drager van een onnoemelijk kwaad, worden op een sacrale manier getoond door horror buff Du Welz. Hij begrijpt dat er niets zo akelig is als een wandaad verborgen op een fysieke drager - een gevoel dat de internetgeneratie niet zal kennen. Zelfs de wat lompe politievoertuigen met hun clowneske oranje streep filmt Du Welz op een betekenisvolle wijze. Het is alsof de Bende Van Nijvel en de Dutroux affaire er plots voor zorgden dat de archetypische luie Belgische dorpsflik, een beetje corrupt, je m'en foutist tot en met, plots erg in zijn hemd gezet werd en geconfronteerd met een kwaad dat hij niet de baas kon. De teneur van de film is effectief deze van een incompetent bestuurde staat, vervat van cliëntilisme en provinciale kleingeestigheid. Tegen het einde zien we een betekenisvolle zoom op het portret van Koning Albert II: zijn beate gelaatsuitdrukking lijkt het ultieme symbool van deze schetsvertoning.

Regie: Fabrice du Welz

Beginnende gendarme Paul Chartier [Anthony Bajon] heeft oog voor detail en een goed getraind geheugen. Daardoor is hij de eerste die (ondanks de belabberde communicatie tussen verschillende Belgische politie-apparaten) doorheeft dat de pas vrijgekomen Marcel Dedieu [Sergi López] betrokken is bij mensenhandel en waarschijnlijk in zijn kelder twee meisjes die al maanden worden vermist. Om bureaucratische redenen komt het niet tot een vervolging. Pauls obsessie met de zaak plaatst hem lijnrecht tegenover collega’s en leidinggevenden en heeft vanzelfsprekend ook grote invloed op zijn huwelijk met Jeanne [Alba Gaïa Bellugi]. Goed geregisseerd verfilming van een boeiend misdaad verhaal (losjes gebaseerd op ware gebeurtenissen) gaat ten onder aan een komen en gaan van personages en een overvloed aan losse incidentjes waarvan het doel nauwelijks duidelijk is. Paul is bovendien een weinig sympathiek persoon en het einde is op zijn zachtst gezegd twijfelachtig. Stijlvol gefilmd, maar rommelig gestructureerd en zeer onevenwichtig.

De regisseur heeft een boodschap over het knullige politie-apparaat in België, en die boodschap ramt hij erin via het verhaal waarin agenten lulliger dan lullig opereren, en via herhaaldelijk commentaar van de 'gewone' Belg die zich hoofdschuddend schaamt voor zijn/haar land, terwijl ik hoofdschuddend de film uitzat.

Losjes gebaseerd op het gruwelijke Dutroux-gebeuren weet de film maar niet wat hij wil: onevenwichtig verdeeld in tijd rolt onverwacht de ene gebeurtenis over de andere, duiken her en der personages op die soms lijken terug te keren, zag ik sporen van een Amerikaanse policier, en het optreden van een antiheld die medelijden opriep.

Een strakke hand ontbrak om een en ander in goede banen te leiden, zal ik maar zeggen.

Een eufemisme voor: een rommeltje.

Hier ben ik even van bij moeten komen.

De waardering is niet zo hoog, maar dat is geen excuus om mijn eigen beleving te minderen. Ik ben geen Belg, ik ken de zaak Dutroux niet zo heftig als de Belgen dat doen, maar ik ben van de generatie Nederlanders die het heel heftig en direct heeft meegemaakt. En dat is altijd blijven hangen.

Natuurlijk is deze film enkel gebaseerd op de werkelijke gebeurtenissen, en kan er geen waarheid aan onttrokken worden, maar het algehele beeld wat me voorgeschoteld werd kwam keihard binnen. Het is niet de werkelijkheid die me raakte, maar zeker wel het geschapen imago van de werkelijkheid.

Ik weet niet hoe en wat en wie, en dat Dutroux niet doodgeschoten is, dat weet ik natuurlijk wel, maar de machinaties in de hogere machten. Het kan bijna niet dat het er niet was, en het wordt in deze film mooi weergegeven hoe het had kunnen zijn.

*kunnen zijn*.

Want fictie blijft het. Maar wel fictie met een keiharde werkelijkheid als basis.

Deze film is een hele belevenis. Duidelijk anders dan de films van Du Welz die ik tot nu toe zag. Het sterkste is de film in het schetsen van het beeld en de sfeer van Charleroi in de jaren '90. Veel aandacht ook voor landschapsfotografie-achtige shots over raar lopende elektriciteitskabels, buizen die vlak langs woningen lopen etc. Die troosteloosheid is Du Welz wel eigen en daarmee is deze film ergens ook heel persoonlijk.

Wat de film een beetje mist is een goed werkende spanningsboog. Misschien dat je bij zo'n film beperkt bent tot hoe de situatie zich feitelijk heeft voorgedaan (zelfs met de fictie-elementen). Wat daarnaast opvalt is dat de meer absurdistische non-lineaire kant van Du Welz in deze film afwezig is, waardoor de nadruk toch meer op het verhaal komt dan op de sfeer. Dat past minder bij mijn smaak, maar je kan als regisseur ook niet maar altijd dezelfde film blijven maken.