MLK/FBI (2020)

Niets nieuws geleerd idd, toch wel de reden dat ik een docu zoals deze opzet.

Misschien hadden ze er nog wat jaartjes mee moet en wachten tot de tapes vrijgegeven zouden worden in 2027.

Vanaf het moment dat Martin Luther King een prominent figuur werd in de strijd voor gelijke rechten voor en gelijke behandeling van zwarte Amerikanen, liet FBI-directeur J. Edgar Hoover hem schaduwen en afluisteren. Als dit nieuw is voor u, dan kunt u deze documentaire waarschijnlijk meer waarderen. Heel diepgravend is het allemaal niet, ook al omdat Pollard volledig gebruik maakt van een rommelige verzameling aan archiefbeelden, waaronder die uit (fictieve) misdaadfilms over de FBI. Ondanks de medewerking van een speechschrijver voor King en een FBI-veteraan, leveren de commentaren van de experts weinig opzienbarends op. Het laatste half uur bevat in ieder geval één interessante onthulling, maar al het geklets over wat er wel of niet op een aantal tapes staat blijkt hopeloos gespeculeer: de tapes komen pas in 2027 in het publieke domein. Hopelijk komt er tegen die tijd een documentaire die wél nieuw licht werpt op de verhouding tussen MLK en de FBI.

De VS zijn een verdeeld land hetgeen ermee te maken heeft dat het land is gefundeerd op een christelijk geïnspireerd universalistisch Verlichtingsideaal van onder meer John Locke en Hugo de Groot waardoor de Onafhankelijkheidsverklaring van 1776 de beroemde woorden bevat “that all men are created equal, that they are endowed by their Creator with certain unalienable Rights”, maar tegelijk waren de grondleggers van de VS (en de ondertekenaars van die Verklaring) wit en protestants en achten hun witte, protestantse nazaten de VS hun land. Amerikaanse waarden – inclusief die van gelijkheid en vrijheid – zijn ook witte, protestantse waarden en veel Amerikanen zijn conservatief en achten niet alleen die waarden maar ook zichzelf superieur. De paradox zit in feite al in het christendom en liberalisme zelf en het protestantisme in de VS zou dan ook splitsen in een progressief (multicultureel) blok en een conservatief (W.A.S.P.) blok, maar bovenal is de geschiedenis van de VS niet slechts een dispuut maar heeft de paradox de historische vorm gekregen van het het trauma van de slavernij waarmee de principes van het land eeuwenlang met voeten zijn getreden.

De documentaire toont de – uiteindelijk zelfs persoonlijke – strijd tussen Edgar Hoover (FBI) en Martin Luther King (burgerrechtenbeweging) die denk ik tegen de geschetst achtergrond moet worden begrepen. Niet voor niets was King een predikant dus een christen: hij beriep zich uitdrukkelijk op de christelijke principes waarop de VS zijn gesticht en die alle mensen gelijke rechten geven. Ook zijn methode is christelijk want uitdrukkelijk geweldloos: omdat het christendom een moreel ideaal hanteert (Jezus: “Mijn Koninkrijk is niet van deze wereld”), kan het elk werelds regime bekritiseren maar wijst het geweld af (“live by the sword, die by the sword”). De documentaire ziet hierin ook de macht van de protestbeweging: de zwarten hadden geen wapens of andere machtsmiddelen maar vertrouwden op de macht van God (geloof is het wapen van de machtelozen). Omgekeerd werd de charismatische Martin Luther King volgens Hoover de gevaarlijkste man van de VS omdat hij een Black Messiah vreesde die de massa zou kunnen mobiliseren.

Het belangrijkste is denk ik echter de strijd van de VS tegen het communisme: de FBI werden de helden van de (conservatieve) VS omdat de FBI de misdaad en het communisme bestreed en zo zowel de orde handhaafde als de Amerikaanse waarden beschermde. Aan de ene kant was de emancipatie van zwarten onvermijdelijk wegens het Amerikaanse principe van gelijkheid maar aan de andere kant werd de burgerrechtenbeweging door de FBI gezien als een instrument van de anti-Amerikaanse communisten (en de rechterhand van Martin Luther King was nota bene een communistische Jood). Deze link maakte dat de FBI elke zwarte beweging wantrouwde en zelfs de progressieve presidenten als Kennedy en Johnson, die de emancipatie van zwarten steunden, lieten om die reden zwarte leiders schaduwen. King merkte trouwens op dat het juist verbazingwekkend is dat zo weinig zwarten communisten zijn zodat zwarten beslist Amerikaanse patriotten en geen subversieve anti-Amerikaanse communisten zijn. King verloor echter veel goodwill onder de blanken die zijn burgerrechtenbeweging steunden toen King zich moreel verplicht voelde om zich ‘onpatriottistisch’ tegen de Amerikaanse oorlog in Vietnam uit te spreken.

Het bijzondere van de documentaire is dat het de strijd tussen Hoover en King persoonlijk en geworteld in zuidelijk VS opvat: beide heren kwamen uit het racistische zuiden, waarbij King z’n carrière als activist begon met actie voeren tussen de rassensegregatie in de bussen maar Hoover stelde het in het zuiden dominante racistische stereotype van de zwarte als een seksuele bedreiging voor blanke vrouwen centraal stelde in zijn campagne tegen King. De FBI ruilde de communistische connecties in voor geluidsopnames van Kings seksuele escapades met vele vrouwen en uiteindelijk zelfs een beschuldiging van verkrachting om King als morele autoriteit en z’n menselijke waardigheid te vernietigen. Maar toen werd King vermoord en was het allemaal niet meer nodig. In 2027 zullen deze opnames vrij worden gegeven en de documentaire werpt het dilemma op of de historicus er kennis van moet nemen en erover moet berichten of dat hij dan juist meedoet aan de lastercampagne van de FBI tegen King.

Al met al is het een redelijk interessante documentaire, al is een complete documentaire over het aspect van FBI vs. MLK wel wat veel van het goede.

Martin Luther King is een uitzonderlijke figuur omdat hij een ideaal verwezenlijkte met geweldloos verzet. Daarvoor heeft hij z’n leven geofferd. Toen hij zich in 1965 uitsprak tegen de Vietnamoorlog, haalde hij zich de vijandschap op de hals van president Johnson en de FBI. Het Bureau bestempelde hem als communist, luisterde hem af en had plannen voor een beproefde methode: z’n naam besmeureneen met een seksschandaal. Voordat het zover kwam, werd hij vermoord in omstandigheden die nooit opgehelderd zijn.

In deze documentaire zitten zeldzame beelden van King in tv-interviews en op manifestaties. Soms komt hij bedeesd over, maar dan geeft hij een toespraak met de stem van een stentor. Hij gebruikte de woorden somebodyness en thingification om aan te duiden dat een Afro-Amerikaan als een volwaardig mens behandeld diende te worden en niet als een gebruiksvoorwerp. Het woord Negroes gold toen nog als een neutrale term. Z’n vrouw Coretta komt over als de stille kracht op de achtergrond. Het is een essentieel stuk geschiedenis met goed gekozen beeldfragmenten en zinnige getuigenissen.