Nocturama (2016)

Ik vond er heel weinig aan. Langdradig en oninteressant. Eenmaal in het warenhuis gebeurt er toch vrijwel niks meer?

Helaas gaat, ondanks dat Cineart de rechten heeft de film niet uit in Nederland en dat is zonde, want dit is een film die mensen gaat verdelen. Die provocatief en actueel is. En bovendien een zeer knappe stijloefening. De film is beinvloed door films als Elephant en Dawn of the Dead, maar heeft genoeg eigen smoel.

Er is een minpunt. De film heeft wat lichte geloofwaardigheidsproblemen. Ik denk dat er niemand is die denkt dat na de daad de beste manier om uit handen van de politie te blijven gezamenlijk schuilen in een dichtbij gelegen warenhuis is.. Maar daar valt eigenlijk makkelijk overheen te stappen.

De film valt eigenlijk in twee delen uiteen: Het eerste deel is de aanloop naar en de aanslag zelf. En dat is minimalistisch in de zin dat je meteen middenin de gebeurtenissen staat en ondanks weinig achtergrondinformatie nagelbijtend spannend. Door te spelen met structuur, editing en timing. Een scene die los van de film weinig doet, wordt daardoor in de context heel effectief. Het tweede deel speelt zich af in luxe warenhuis. Daar maakt de film het meest expliciete statement mee, omdat de rest van de film bewust weinig informatie weergeeft. Dat statement is een discussie op zich waard, ik weet niet wat ik er zelf van vind (daders wijzen (consumptie)maatschappij af, maar in het warenhuis zijn ze er overduidelijk onderdeel van), maar interessant is het zeker. Die scenes worden gebruikt om de groepsinteractie te bestuderen.

De provocatie en het interessante zit 'm verder in de keuze van de daders en het weinig door laten schemeren van de motieven. Er zijn een paar verwijzingen, zoals naar de Franse revolutie. Die begon ook met daden die door de machthebbers van toen als terrorisme zouden worden gezien, als dat woord toen al bestond. De film suggereert verschillende motieven bij verschillende daders, maar is ook daar niet expliciet in. En dan komt de vraag boven: wat als de motieven van de daders iets zijn waar je achterstaat? Waar loopt de grens tussen revoluties die nu gevierd worden en waarbij ook vaak doden vielen en terrorisme? Wanneer is geweld verantwoord? In welke context zijn de daders misdadigers en in welke helden? Is het eerlijk dat in de film er geen eerlijk proces meer is maar veiligheid voor alles gaat en de daders allemaal geëxecuteerd worden?

Inperfecties genoeg, maar waar de film hier duidelijk niet iedereen aan het denken zette, deed hij dat bij mij wel. Ik twijfelde na afloop erg over de film, maar hij is alleen maar blijven groeien. Zou me niet verbazen als dit misschien aan het eind van het jaar mijn top 10 nog wel haalt ook.

4.0*

Bijzonder. Het eerste uur richting de aanslag met vooral in het begin nauwelijks tekst en het tweede uur dan in dat warenhuis. Ik vond het vooral een film die ook heerlijk wegkeek met spanning in het begin en zalige muziek doorheen de hele film. Verder ook nauwelijks uitleg. Knap dat de man van het filmtheater daarna een heel relaas begon hoe je in de film de leegheid van de tieners zag. Nu ja, mooi voor hem, maar ik zag er weinig in. Ik zag vooral een weliswaar doordachte aanval, maar hoogstens tot de aanval en niet nadenken over de toekomst daarna. Net als de regisseur, want het tweede uur had wel korter gekund - na een halfuur daar in de lokale V&D niks doen geloofde ik het wel. Daar pas begon voor mij het beeld van verveling. Maar goed, dat heb je met een film die niet wordt voorgekauwd, prima ook. Kwalijk is dan wel dat de regisseur dan soms wel hints geeft voor het gedrag van sommigen en zelfs hele linken legt met Frankrijks revolutionaire verleden. Had het dan echt kaal gehouden. Al bleef de wel dus wel prima wegkijken. 3,5*.

De vijf-sterren van McSavah trokken me over de streep om deze in de bioscoop mee te pakken toen de kans zich voordeed. En dat is maar goed ook, want ik vond het erg sterk. Het belangrijkste kritiekpunt is wellicht dat de periode in het oversized warenhuis zo'n 10 minuten te lang duurt, maar verder is Nocturama een fijne beeldenstroom van bewegende personages met een ijzingwekkend goede score: van Berlioz (schitterend ingezet) tot Willow Smith, met tussendoor dreigende ambient.

Wat ook goed is zijn de interacties van de personages onderling. Zowel individueel als in hun groepsverhouding blijft expliciete duiding uit, en moet je het als kijker zelf maar uitzoeken. Een vaste leider is er bijvoorbeeld niet; telkens wisselt deze rol weer. Ook naar de motieven blijft het gissen. Wat wel duidelijk wordt, is dat de meeste karakters geen ideologie hebben waarvoor het waard is te sterven. Uiteindelijk slaat het besef toe dat het leven kostbaar is, en dat het op het spel zetten hiervan een fatale vergissing was. Hoe je hier verheerlijking van terrorisme in kan zien is me een volslagen raadsel.
Het dynamische camerawerk, de muziek en een rits indrukwekkende scenes, inclusief de spannende laatste tien minuten, maken van Nocturama een erg goeie film. Elephant is nog wat beter (anders ook), maar veel scheelt het niet.

Wat een tegenvaller. Visueel is het eerste uur of zo heel sterk, maar vanaf het moment dat het warenhuis het decor gaat vormen zakt de film als een plumpudding in elkaar en blijkt ie niet meer te zijn dan een langdradig drama, die een belangrijk kenmerk van thrillers mist, namelijk spanning. Zelfs de voorspelbare ontknoping is saai, want repeterend. De cinematografie is dik in orde. De rest stelt weinig tot niets voor.

Beetje lastig te beoordelen. Vooropgesteld dat mijn interesse naar deze film uitging van het verband dat (buiten de film) werd gelegd met de aanslagen van Parijs. Ik wist ook vooraf dat dit vooral een artistieke film is waar meer nadruk ligt op vorm dan op inhoud. Tijdens het bekijken had ik toch wel enige moeite met de geloofwaardigheid van enkele scenes, zoals de jongen die bij de deur van de bank HSBC een identificatiecheck ondergaat voor hij wordt binnengelaten, of de haast lege Parijse metro, een unicum voor wie het kent. En zo waren er wel meer scenes (zoals ook terroristen die buitenstaanders uitnodigen om even in hun schuilplaats binnen te komen). De eenzame metro wordt later wel verklaard door te suggereren dat het op tijden buiten de spits gebeurde, al kreeg ik bij die beelden niet dat gevoel.

Met mijn verwachting van "een (realistische) film over terrorisme" strookte het geheel (aanvankelijk) niet. Het leek meer op een stel verveelde en vervelende kwajongens die waren ge(de)ëvolueerd van het besmeren van muren en het kapottrappen van buitenspiegels naar het plaatsen van bommen en het doodschieten van mensen. Het lijken ook meer verveelde vandalen dan terroristen.

In het interview van tbouwh zegt de regisseur dat het niet over terrorisme gaat maar over insurrectie. Enigszins begrijp ik dat wel, anderszins is het haast onmogelijk om te verdedigen dat de film niet over terrorisme gaat. De hints naar insurrectie tegen "het systeem" zijn er wel, los van de verbale discussies over de Franse revolutie krijgt ook de scene bij de deur van HSBC inhoud: sta je buiten het systeem dan kom je niet binnen. Maar daaroverheen wordt echter wel een onontkenbare metersdikke laag ISIS-terrorisme gegoten. Wel aardig dat op een gegeven moment de film indirect deze vorm van terrorisme "uitlegt" door het te vergelijken met het een mijnenveld opsturen van ezels, als de ezels eenmaal weigeren worden kinderen gestuurd met als belofte "het paradijs" (oftewel de terroristen uit de film en al die onnozele jonge gasten die voor ISIS gaan strijden). Het einde van de film kun je ook zien als een allegorie op de huidige kromme wereld; onder het mom van het beschermen van onze rechten en vrijheden worden door de staat onze rechten en vrijheden geschonden (in de film: potentiële daders (onschuldigen inbegrepen) worden afgeschoten, we annurelen dus ons rechtsysteem (recht op een eerlijke rechtzaak) omdat terroristen het op ons rechtsysteem hebben gemunt).

Een film over insurrectie tegen kapitalisme, de huidige democratie of tegen "het systeem" behoeft geen terroristische plot, met een stel vandalen die een nacht in een warenhuis doorbrengen had dat uitstekend kunnen slagen. Cinematografisch is Nocturama wel aardig, maar inhoudelijk prefereer ik een film als Made in France (2015) die wel duidelijk over ISIS-terrorisme gaat. Ik las een andere recensie waarin Nocturama een actualisering werd genoem van een film van Fassbinder: Die Dritte Generation (1979), als ik het plot zo lees zou dat wel kunnen kloppen maar die film ken ik zelf niet.

De intenties van de regisseur van Nocturama waren niet altijd even helder, en niet alles is even goed geslaagd. Vandaar een 2,5* voor de visueel krachtige, deels geïnspireerd door Elephant (1989), maar inhoudelijk wat vage Nocturama.

Het relaas van een groep jongeren in Parijs die aanslagen plegen en zich dan verschuilen in een grootwarenhuis. Gezien vanuit die jongeren. Gewoonlijk zijn wij getuigen van dergelijke aanslagen via het nieuws en de aanpak die dan publiek geëist wordt om hard op te treden tegen terrorisme. Een echte motivatie is er blijkbaar niet en verschillende van de jongeren zijn ook gewoon studenten aan de universiteit. Door dat beeld lijken de aanslagen in het begin iets meer heroïsch dan het gewoonlijke beeld. Door de motivatie weg te laten (of vaag te houden) gaat de focus ook op de aanslagen en niet naar de problemen die de jongeren er toe dreven om zo ver te gaan.

Later volgen we de jongeren in het grootwarenhuis. Ze genieten van de avond met het idee om de volgende dag te gaan vluchten. Ze lijken het ook niet echt serieus te nemen. Aanslagen horen toch eenmaal bij rebellie? Je krijgt door dat speelse van de jongeren ook snel sympathie voor hen. Want ze hebben toch goeie intenties! En we horen niets van slachtoffers, dus het is toch vooral symbolisch tegen gebouwen? Niet...? Als ze op het einde zonder nadenken worden neergeschoten komt dat in conflict met die sympathie. Want tegelijk willen we toch ook dat er hard wordt opgetreden tegen terrorisme na een aanslag.

Het idee is niet slecht en de film is boeiender dan het uitschijnt. Maar de controverse en maatschappelijke aanklacht blijft toch wat onder de vlakte. Dit had pittiger gemogen.

Een controversiële film die hinkt op verschillende emotionele gedachten. Het is moeilijk te bepalen hoe je moet kijken naar de jongeren. Nuja, laat me duidelijk zijn. Dit moet sowieso hard veroordeeld worden. Dit gaat sterk verder dan wat rebellie en kwajongensstreken.

En toch lijken die jongeren niet de slechtste te zijn. Ze benaderen ook zo goed wie jij en ik zijn. Dat maakt het ook confronterend en beangstigend. Hun drijfveren worden nauwelijks uit de doeken gedaan, dus veel om op terug te vallen is er niet.

Het wordt nog moeilijker om een standpunt in te nemen wanneer ze door de special forces zonder compromis koelbloedig worden neergeschoten, want met terroristen wordt niet onderhandeld. Toch eentje om over na te denken. De grens tussen terrorisme en insurrectie is soms dun, dat maakt deze film extra interessant.

Zeven jongeren voeren gelijktijdig een aantal aanslagen en liquidaties uit in Parijs om uiting te geven aan hun vervreemding van de moderne maatschappij. Terwijl de politie bezig is met een klopjacht verschuilen de daders zich in een warenhuis. Intrigerende thriller geïnspireerd door George A. Romero’s Dawn Of The Dead ontbeert ironie en satire en laat geeft bovendien weinig inzicht in de motieven van de daders. Desalniettemin is de ontknoping memorabel.