Ikarie XB 1 (1963)

Ruim vijf jaren voor '2001' zeker een bijzondere SF-film uit Tsjechoslowakije! (absoluut van invloed op Stanley Kubrick!) Ook een voorloper voor de Star Trek serie.

De special effects vanuit de ruimte mogen belachelijk ogen, het interieur en de ruimtepakken ogen wèl ontzettend gaaf voor die tijd. Qua verhaal is het geheel in onze moderne ogen (na zovele 'spectaculairdere' SF gezien te hebben) misschien wat saai wat betreft de ontwikkelingen. Er wordt eigenlijk meer gefilosofeerd over wat er gebeurd met mensen als ze uit het zicht van de Aarde verdwijnen en/of als ze gedwongen worden langere tijd met een kleine groep opengepakt te zitten.

Weer is de muziek van Zdeněk Liška perfect toepespitst op deze film en omlijst deze met sfeerverhogende Sf-sounds. Wat een geweldig (onderschat) componist van filmmuziek is dit toch!

Deze Tsjechoslowaakse sciencefictionfilm doet nauwelijks onder aan zijn Amerikaanse tegenhangers van de jaren '50 en '60. In sommige opzichten overtreft hij hen zelf. Zo mag de vormgeving van het ruimteschip er absoluut zijn. Ook uniek is de nadruk die licht op het leven van het schip. De eerste helft besteed verrassend veel aandacht aan alledaagse handelingen, zoals sporten, daten, dansen, rondhangen en eten. Hierdoor komt het reilen en zeilen op het ruimteschip wat meer tot leven. Ook is er aandacht voor de verveling die komt kijken bij het lang verblijven op zo'n voertuig, met steeds dezelfde handelingen en altijd dezelfde personen. Latere sciencefiction zou hier een voorbeeld aan nemen, maar ik ken er geen die het al eerder deed. Het maakt het geheel minder statisch en zelfs wat minder pompeus.

Daarnaast is het vaak ook erg sfeervol, vooral als ze dat andere ruimteschip gaan bezoeken; echt een hoogtepunt van de film, samen met de dansscène. Zoals Mochizuki Rokuro al aangaf zakt het daarna een beetje in, maar in tegenstelling tot hem denk ik dat ik wel weet waar het aan ligt. Hiervoor kwam een hoop spanning uit de vraag waar deze missie naartoe zou leiden en wat (en wie) de mannen zouden aantreffen in het heelal. Dan ineens vindt de film een wat meer directe dreiging als de hoofdpersonages ineens vreemd vermoeid worden. Mysterieus, maar het is gewoon niet zo spannend als de dreiging van buitenaards leven waar eerder naar gehint werd. Uiteindelijk blijkt het wel gelinkt: de slaap wordt veroorzaakt door een magnetisch veld geïnstalleerd door ruimtewezens om de mensen te beschermen van radioactieve stralingen, maar op het moment dat het plaatsvind is het gewoon niet echt spannend en voelt het aan als een sub-avontuur dat lang uitgerekt wordt. Gelukkig is het einde wel weer leuk, hoewel het toch vooral koddig is in zijn optimisme.

Ik zie ook wel hoe veel latere sciencefictions op elementen van Ikarie XB1 hebben voortgeborduurd, maar zijn ze er ook direct op geïnspireerd? Is deze film wel ooit goed te zien geweest in het westen? Hij verdient in ieder geval wel meer respect dan hij krijgt.
Bij nader inzien ga ik dan ook voor 4*, in plaats van de geplande 3,5*.

Veel te laag gemiddelde voor een film die een mijlpaal is in het space sci-fi genre. Van 2001 tot Event Horizon, maar vooral Sunshine met exact dezelfde naam van het ruimteschip en veel inhoudelijke overlap, zijn ze schatplichtig aan Ikarie. Maar ook als op zichzelf staande film is dit aardig geniaal te noemen. Geweldige aankleding en decors, met misschien wel de mooiste corridor ooit, en een geweldige soundtrack. Verder een hoop coole scenes, met als hoogtepunt het onderzoek in het verlaten ruimteschip. Wel een beetje jammer dat het einde nogal abrupt is.

4*

Bijzonder filmpje die wat het space S/F genre betreft zijn tijd toch best wel ver vooruit was. Kubrick zou pas 5 jaar later komen met zijn baanbrekend space S/F meesterwerk. Memorabel in dit alleraardigst S/F filmpje vond ik die ballroom dansscène en zeker ook de bijzondere soundtrack. Boeiend was dit filmpje uit de Tsjecho-Slowaakse filmkeuken echter niet altijd. Na die verrukkelijke dansscène werd het zelfs een beetje saai.

3,5*

Ikarie XB 1 heb ik ook maar eens bekeken, naar aanleiding van het spel, waarin deze film tot de halve finales reikte. Ik had er daarvoor eerlijk gezegd nog nooit van gehoord.

Ik snap wel, waarom de film zo geroemd wordt. Gezien het jaartal is het behoorlijk baanbrekend. De al een paar keer genoemde ballroom dansscène is wat mij betreft het hoogtepunt. In het ruimteschip zelf ziet het er allemaal vrij tof uit. In de ruimte zelf is het niet zo geweldig.

Ik miste wel een beetje de spanning. Het is bij vlagen aanwezig, maar hier en daar zakt het wat in. De aankleding is erg goed en het lijkt me duidelijk dat Kubrick, maar ook Tarkovsky, deze film gezien moeten hebben, voor ze hun scfi-fi spektakel maakten.

3,0*

Deze film heb ik ook ontdekt met de Science-Fiction knock-out. De link met Solyaris en 2001 begrijp ik wel (het begin doet qua sfeer wat aan Solyaris denken er komt zelfs een baby in beeld) al hebben deze films denk ik verder niet zoveel met elkaar gemeen. De decors van het ruimteschip zijn goed bedacht en zien er bijzonder goed uit. Het geeft ook een beetje het idee en de angsten weer die waarschijnlijk in die tijd speelden rond het concept ruimtereizen.

Grootste manco van de film is de spanningsboog die ernstig hapert. De film begint met een scène die de spanning flink opbouwt, de verwachtingen zijn gewekt.. en vervolgens raakt de spanning jammer genoeg volledig zoek. Net als in de film lijkt dan de tijd langzamer te gaan want de 80 minuten die deze film duurt verlopen dan tergend traag, en dat kost puntjes. Wel aardig om gezien te hebben. 2,5* a 3,0*

Tsjecho-Slowaakse SF lijdt aan een teveel aan personages, waardoor het claustrofobische van een ruimteschip teniet wordt gedaan en je weinig binding krijgt, geen idee wie er bv in het ontploffende ruimteschip zaten.

Het wordt deels goed gemaakt door de fijne soundtrack en het design, maar als serieuze sf valt het toch wat tegen- ik had er misschien iets te veel van verwacht.

Ikarie XB 1 is een Tsjechische Science-fiction-film van Jindrich Polák gebaseerd op het boek De Magnetische Wolk van de Poolse schrijver Stanisław Lem. Die schreef ook het boek waar Andrei Tarkovsky's Solaris op gebaseerd is.

De film verteld het verhaal van een groot ruimteschip met kolonisten op weg naar een planeet waar leven mogelijk kan zijn in het Alpha Centauri-stelsel. Onderweg ontstaan er meningsverschillen onder de crew, zeker na een onheilspellende ontdekking.

Robot in de film is losjes gebaseerd op die uit de Amerikaanse film Forbidden Planet, maar verder kunnen we toch stellen dat de Tsjechen de Amerikanen al een heel eind voorbij waren wat betreft serieuze Science-fiction. Het is een van de films waar Stanley Kubrick onderzoek naar heeft gedaan in voorbereiding van 2001: A Space Odyssee. Daarnaast heeft de film Ridley Scott ook geïnspireerd voor de Alien-reeks.

De manier waarop het zoeken naar een planeet met leven hier wordt behandelt voelt zo anders als we gewend zijn van Amerikaanse films. Het draait niet om het verbluffen van de kijker met technische snufjes, maar houd zich ook bezig met de psychologische invloed die zoiets heeft op de crew.

Ik vond het een sterke film, maar wat het kijken bemoeilijkt is dat er erg veel personages zijn en deze ook moeilijk uit elkaar te houden zijn. Daarnaast is het tempo ook lekker rap waardoor de film niet echt de tijd krijgt zich te ontwikkelen. De scène met de dode kapitalisten is duidelijk de propaganda-factor in de film. In de Amerikaanse versie van deze film die Voyage to the End of the Universe heet is die scène dan ook verwijderd. Vreemd genoeg is het verhaal daar andersom en gaat het over ruimte-mensen die een weg zoeken naar de aarde.