Alreadymade (2023)

Fountain geldt als het invloedrijkste kunstwerk van de 20ste eeuw, hetgeen ermee te maken heeft dat het het bekendste werk is van de Dada-beweging die begin 20ste eeuw bewust brak met alle kunstconventies – vanwege de destructie van de Eerste Wereldoorlog wilde het alle zingeving en schoonheid en daarmee ook de kunst zelf, inclusief zichzelf, ontkennen (‘Dada is anti-Dada’) – en daarmee de voorloper werd van de (post)moderne kunst in het algemeen en de conceptuele kunst, waarin de kunstrevoluties zouden uitmonden, in het bijzonder: als Dada antikunst is dan is een urinoir het toppunt van Dada. Maar haar verschijning was niet direct gekoppeld aan Dada of zelfs een kunstenaar: op een tentoonstelling in 1917 van avantgarde-kunstenaars waar alles zou worden vertoond, werd toch één werk niet vertoond en dat was een ingezonden en door (een niet bestaande) R. Mutt gesigneerd urinoir. Later zou Marcel Duchamp het werk claimen en kunsthistorici hebben dat overgenomen, maar deze documentaire suggereert dat het waarschijnlijker van een vriendin van Duchamp, barones Elsa von Freytag-Loringhoven, was die als een model voor kunstenaars werkte – zichzelf ook als Dada-kunstwerk presenteerde – en eveneens ‘readymades’, dat zijn ordinaire objecten die men in een winkel koopt, presenteerde als kunstwerken voor in een museum.

Het concept van ‘readymade’ was van Duchamp en ligt in lijn met Dada die immers geen onderscheid maakte tussen het ordinaire of zelfs vulgaire en het schone of verhevene zodat alles kunst kan zijn en daarmee tegelijkertijd niets kunst is. Duchamp was zijn carrière begonnen met ‘retinale’ kunst maar zou beroemd worden met de ‘readymades’ als het tegendeel: geen prikkeling van het netvlies maar een ordinair object die daardoor juist discussie en ophef veroorzaakt als je het als kunst presenteert (ik merk op dat in de muziek een parallelle ontwikkeling liep van het futurisme dat luidruchtige machinegeluiden gebruikte om de opwinding van de moderne tijd te verklanken naar de musique concrète die composities maakt uit alledaagse geluiden). Uiteindelijk is het slechts de handtekening van de kunstenaar – de auteurschap – die de artstieke en commerciële waarde van een werk bepaalt, hetgeen met terugwerkende kracht ook op de oude meesters van toepassing is: kun je bewijzen dat een schilderij van Rembrandt is dan is het werk miljoenen waard en anders is het niets waard. Waarschijnlijk is het idee van de barones maar heeft Duchamp het idee gestolen en er een valse naam als auteur op gezet waarmee het hele idee nog verder is ontwikkeld: Duchamp heeft de urinoir niet gemaakt (die komt uit een fabriek) en zelfs niet bedacht of ingezonden (dat deed de barones) maar zet er als het ware alsnog zijn handtekening op door een verhaal te verzinnen om zich het auteurschap toe te eigenen en zet dat concept tegelijkertijd weer op de kop door met een andere naam te signeren. Er ontstaat een eindeloze stapeling van vervalsingen en toeëigeningen die kenmerkend is voor het postmodernisme, zoals in Willefords The Burnt Orange Heresy (1971).

Nu past een coherent, conventoneel verhaal als documentaire over zo’n Dada-kunstwerk niet en deze documentaire doet haar onderwerp eer aan door bovenal zichzelf te presenteren als een ietwat chaotisch kunstwerk met veel collages en af en toe een meta-uitstapje.

Volgens vele kunsthistorici is ‘Fountain’ het belangrijkste kunstwerk van de 20e eeuw. De oorspronkelijke versie stamt ui 1917 en was een urinoir, met de paraaf van ene R. Mutt. Het was anoniem ingezonden voor een tentoonstelling in New York dat bedoeld was om de barrières voor kunst volledig af te breken, maar het werd afgewezen. Het urinoir was een mediasensatie, maar het verdween spoorloos. Totdat Marcel Duchamp, een van de organisatoren van de tentoonstelling in 1917, in 1935 met een replica kwam en beweerde dat ‘Fountain’ zijn creatie was. Barbara Visser is ervan overtuigd dat het kunstwerk gemaakt was door Barones Elsa von Freytag-Loringhoven, een excentrieke vrouw die alle maatschappelijke normen tartte, bekend stond als een ‘lopend kunstwerk’ en – cruciaal – een uiterst innige band had met Duchamp. Concreet bewijs voor deze stelling is er niet, maar dat weerhoudt Visser er niet van de Barones neer te zetten als een miskend genie dat slachtoffer was van een door mannen gedomineerde cultuur. Heel overtuigend is het niet, maar Visser verdient wel lof voor de eigenzinnigheid waarmee ze deze documentaire heeft opgezet.

Nogal wisselend van kwaliteit - second world-scene werkt niet en lichaamstaalexpertscollage is echt misplaatst -, maar ook erg goede scenes, met name die het maakproces tonen.

Barbara Visser nam erg veel hooi op de vork en op een gegeven moment zag ik door het stro de baal niet meer. Maar ja, dat heb ik bij uitingen van de dada-beweging ook, dus passend is de gekozen vorm wel.