Tutankhamun: The Last Exhibition (2022)

De documentaire gaat over een grote tentoonstellingtour uit 2019 (die in 2020 alweer werd gecanceld wegens de corona-uitbraak) waarbij 150 stukken uit het graf van jongenskoning Toetanchamon (uit het Groot Egyptisch Museum te Gizeh) de wereld rond reisden en toont de bijna militaire operatie die dit vereist want de artefacten zijn getaxeerd op bijna een miljard dollar verzekeringswaarde.

Interessanter is wie Toetanchamon, die leefde van ongeveer 1333 tot 1314 v.C, was en waarom hij voor ons de bekendste farao is geworden. Nota bene Iggy Pop vertelt het verhaal en zijn zware stem is ietwat over the top voor deze rol, maar we leren dat Toetanchamon juist een hele onbelangrijke farao was – die na z’n dood ook duizenden jaren is vergeten – maar terwijl de andere koningsgraven al in de oudheid waren geplunderd werd zijn graf in 1922 vrijwel ongeschonden gevonden; in die tijd was archeologie en egyptologie een favoriete hobby van de aristocratie zodat velen er gingen schatgraven: het mysterie van het oude Egypte dat de eerste, grote beschaving was en het avontuur om verborgen schatten te vinden spreken tot de verbeelding. Het relatief kleine graf bevatte meer dan 3500 artefacten en de aangetroffen rijkdom van goud en edelstenen is overweldigend: het leven vol seks, genot en rijkdom van deze jonge koning trok meteen de aandacht van het grote publiek. Toen de financier van het grafschennen, Lord Carnarvon, enkele maanden na de ontdekking op mysterieuze wijze stierf ontstond de mythe van de vloek van Toetanchamon maar dat zou een Westerse projectie van onze angst voor de dood zijn terwijl de oude Egyptenaren een heel andere relatie met de dood hadden (maar op Wikipedia lees ik dat maar liefst 22 betrokkenen een vroege dood stierven en dat in oudere graven er wel inscripties waren dat grafschenners de dood zullen vinden…).

Nog interessanter is het Egyptische geloof en cultuur waarvan het graf en z’n artefacten een uitdrukking is: het geloof was dat Toetanchamon na z’n dood een reis zou maken naar het Westen om met de zon onder te gaan in een wereld van chaos en duisternis, hetgeen een gevaarlijke reis is (z’n lichaam is bezaaid met amuletten om hem tegen gevaren te beschermen) maar zal dan opnieuw met de zon opkomen en deze cylus oneindig herhalen. De Egyptenaren zagen aldus het eeuwige leven in de regelmatige wisseling in de natuur zoals dag en nacht – ik merk op dat de piramides eenzelfde gerichtheid op de regelmaat van hemelse bewegingen laten zien – waarbij Toetanchamon als Horus ofwel zoon van Osiris, de god van de doden die zelf herrees uit de dood, zelf als Osiris wordt. De wellicht wat flauwe boodschap van de documentaire is dat je pas dood bent als je naam niet meer wordt genoemd: door deze tentoonstelling, die opnieuw de aandacht op Toetanchamon vestigt, zou hij z’n gewenste onsterfelijkheid verkrijgen…

Ik merk op dat het niet zonder betekenis is dat de oude Egyptenaren een van de eerste grote landbouwculturen vormden door zich aan de rivier de Nijl te vestigen: de afhankelijkheid van de regelmaat van de natuur zoals de seizoenen voor zaaien, oogsten , overstromingen etc gaf hen een sterk besef van tijd en vergankelijkheid zonder een besef van ontwikkeling – er is slechts het eindeloze op- en neergaan van de Zon die het leven mogelijk maakt – hetgeen in combinatie met de aard van landbouw een sterke zorg voor het verleden (bewaren; het oude Egypte als museum) en de toekomst (planning) geeft waarvan ook de mummificatie en de artefacten, die de reis in de onderwereld tot in de details voorbereiden, in Toetanchamons graf uitdrukking geven. In deze eeuwige cyclus zijn verleden, heden en toekomst in wezen gelijk met ook leven en dood slechts als verschillende fases met de dood als een soort diepe slaap waaruit je ook weer zult ontwaken.

De zo verkregen macht over de natuur (cultivering) en zelfs over de dood maakte welvaart en vrije tijd (voor bv. wetenschap en kunst en daarmee beschaving) mogelijk, maar landbouw maakte de gemeenschappen ook groter en hiërarchischer (het marxisme streeft eigenlijk naar een bewuste terugkeer naar de jager-verzamelaar-samenleving; het kapitalisme is het directe gevolg van de landbouw waarbij de boer z’n grond afperkt – dit is mijn land! – en meer produceert dan hij nodig heeft om te verkopen). Het is verbluffend hoe immens de rijkdom en macht van zelfs zo’n ‘kleine’ farao als Toetanchamon was – het maakt de macht en rijkdom van de belangrijke farao’s helemaal onvoorstelbaar, zoals ook de grote piramides nog altijd tot de verbeelding spreken – maar daar stond wel een even immense onderdrukking en bevolking van slaven of horigen tegenover die het werk moesten leveren, maar daar besteedt de documentaire vrijwel geen aandacht aan, anders dan dat Toetanchamon wordt afgebeeld in het graf als een wrede heerser over vele volkeren en dat het gewone volk genoegen zou nemen met brood en bier (terwijl de elite zich tegoed deden aan vlees en wijn).

Deze absolute macht van de god-koning c.q. de landbouwcultuur zou natuurlijkerwijs omgekeerd leiden tot monotheïsme hetgeen nota bene de vader van Toetanchamon al had ingevoerd – Aton (de zonneschijf) was bij verordening nog de enige god – maar dat gaf zoveel onrust dat Toetanchaton het afschafte en z’n naam wijzigde in Toetanchamon (Amon was de traditionele oppergod). Veel heeft Toetanchamon overigens niet kunnen doen want hij stierf al op z’n 19de, waarschijnlijk aan malaria, om pas na ruim 3000 jaar door de Britse egyptoloog Howard Carter ontdekt te worden...