Das Kongo Tribunal (2017)

... ‘Das Kongo Tribunal’ ... een documentaire van Milo Rau over de moorden en het sociaal onrecht in de directe omgeving van de Congolese mijnen. Rau richtte daarvoor een tribunaal in, weliswaar zonder juridische legitimiteit. Hij benadrukt, wanneer hij zijn opzet toelicht op een lokale radiozender, dat het zijn wens is om de stem te laten horen van alle betrokken partijen. Mandela’s waarheidscommissie indachtig, streeft ook Rau onder het motto ‘truth and justice’ in de eerste plaats naar het zo nauwgezet mogelijk documenteren van de verschillende perspectieven op de feiten. Tijdens de documentaire herinnert hij bovendien expliciet aan het ‘fictieve’ (lees: theatrale) opzet van het tribunaal, door luidop af te bakenen wanneer het filmen van start gaat.

Er zijn geen personages en er wordt geen informatie verzonnen: in die zin is er niets ‘fictief’ aan het tribunaal, behalve dat de context van de internationale rechtspraak ontbreekt. Dat laatste maakt dat Rau inderdaad alle betrokkenen kon afvaardigen: van vertegenwoordigers van getroffen lokale gemeenschappen over journalisten en mensenrechtenactivisten tot hoge functionarissen uit de industrie en de politiek. Ontluisterend is het moment waarop een minister zich tijdens een verhoor afvraagt wie de Congolese staat iets ten laste legt en welke wet dat eigenlijk toelaat. Ook een aanwezige gouverneur maakt manifest dat de zogenaamd democratische republiek Congo grenzen stelt aan de democratie: een corrupte toplaag ontspringt de dans systematisch. Rau legt de pijnpunten echter secuur bloot, aan de hand van zowel anekdotische getuigenissen als grondig veldwerk.

Het verdict is weliswaar genuanceerder, want de hoogste machthebbers in Congo handelen niet in een vacuüm. Zowel de VN, de Wereldbank als de grote industriële spelers (de VS, China en Europa) hebben een verantwoordelijkheid wanneer het om het afnemen van zogenaamde ‘conflict minerals’ gaat. Congo’s grondstoffen massaal invoeren en tegelijk wegkijken van de omstandigheden waarin zij worden ontgonnen, is uiteraard laakbaar. Te meer in de wetenschap dat de EU een land als Congo onder druk zet om de toevoer op peil te houden. De balans tussen ethiek en economie slaat kortom compleet door in de richting van dat laatste. Zodoende werden in het Berlijnse tribunaal de Europese Unie en de Wereldbank tot de orde geroepen.

Rau predikt een geëngageerd theater, maar is het aan theatermakers om documentair werk te leveren? Moet de kunst niet een laboratorium zijn, een ruimte voor verbeelding, veel meer dan een journalistiek instituut? Een dergelijke tweedeling wordt in ‘Das Kongo Tribunal’ als onjuist afgedaan. De theatermaker doet immers wat hij moet doen: verhalen laten horen, de onderdrukten een stem geven. Hij gebruikt daarvoor bovendien de middelen die hem ter beschikking staan: de verbeelding (een tribunaal dat geen tribunaal is), via dewelke de werkelijkheid onder de loep wordt genomen. Het is ongewoon dat een kunstenaar zich zo verdiept in de realiteit, maar die verdieping heeft de vrijgeleide van de kunst nu eenmaal nodig om te kunnen ontstaan en bestaan, en om tot een louterende getuigenis van immens veel leed te kunnen komen.

‘Das Kongo Tribunal’ is geen theater, maar het kan alleen ontstaan dankzij de wetten ervan.