Portret van Anton Adriaan Mussert (1970)

Verhoeven weet hier een intrigerend en (gelukkig ook een) objectief beeld van Mussert te schetsen, naast interviews met betrokkenen is er ook genoeg indrukwekkend archiefmateriaal te zien. Stukken archiefmateriaal lijken overigens studiemateriaal voor Zwartboek te zijn geweest.

Verhoevens spraakmakende documentaire! Zo staat deze docu bekend en wordt ook zodoende aangeprezen. Werd niet direct op tv uitgezonden, dat duurde nog zo'n 2 jaar inclusief aanpassingen als ik het goed heb begrepen. [correct me if I'm wrong]

Ik heb me werkelijk verveeld in de eerste helft van de documentaire. Uitermate non-boeiend persoon die Mussert. Ook al was er veel achtergrond-informatie, interviews met o.a. oude klasgenoten, en zijn Statenbond-wens in plaats van inlijving door Duitsland. Op een of andere manier wist het me niet te interesseren. De Tweede Wereldoorlog in Nederland werd snel doorheen gezapt [bombardement Rotterdam, Hongerwinter, oh de oorlog is voorbij] ... tja.

Het laatste kwartier maakte veel goed. Meer oud-NSB'ers aan het woord, die vol lof [Roskam zelfs met tranen in de ogen] praten over Mussert. En de arrestatie, proces en executie van Mussert als landverrader. En toen begreep ik de controverse rondom de documentaire. Was Mussert wel een landverrader pur sang? Een volmondig ja of nee is onmogelijk. Dit laatste kwartier redt de docu van een ongewisse dood. 2,5*....verder kom ik niet.

Nu te vinden en te bekijken via deze link.

Niet erg interessant als ik wat ouder ben denk ik dat het me meer intreseert.

3*

Recensie

“In 1943 waren honderd duizend Nederlanders lid van de NSB, de Nationaal Socialistische Beweging. Dertienduizend mannen maakten deel uit van de WA, de Wehr Afdeling van de NSB. Dertig duizend Nederlanders namen dienst bij de SS, de Schutz Staffe. Twintigduizend van hen gingen naar het Oostfront. Tienduizend van hen sneuvelden.”. Dit zijn enkele, niet zulke plezierige feiten die aan het begin van Verhoevens spraakmakende documentaire over NSB-leider Anton Adriaan Mussert, aan de kijker worden gepresenteerd. Verhoeven is in de loop der jaren bekend geworden als iemand die de controverse niet schuwt, en het is in deze documentaire dat we de filmische beginselen van de op deze manier gedefinieerde persoon kunnen waarnemen.

De benadering alleen al dat Verhoeven naar verschillende kanten wilde kijken, en werkelijk wilde nagaan wie Mussert was, of liever: hoe hij geworden is tot “wat” hij was, ging er bij sommigen niet in. Dit is moeilijk te verteren voor diegenen die het mens zijn van dit soort figuren het liefst onder tafel schuiven, aangezien iedere verbintenis die wij zelf met zo’n persoon zouden kunnen hebben, ondenkbaar is. Daarom is het maar het beste om uit te gaan van het pure Kwaad, om zo dit soort onwenselijke figuren zo ver mogelijk bij ons vandaan te houden. Maar toch heeft hij gewoon ergens op school gezeten, en vrienden en familie gehad die hem waardeerden. Hij heeft dromen gekend en frustraties. Verhoeven laat alles aan bod komen in zijn documentaire, een buitengewoon uitgebalanceerd relaas over het leven van Mussert en de sociale krachten, externe gebeurtenissen, en persoonlijke ambities die hem hebben gemaakt tot de verguisde persoon waar Nederland mee bekend is.

Ook al keurt Verhoeven hiermee geenszins het gedrag van Mussert goed, het is al genoeg om de persoon Mussert als zodanig te benaderen om tegenstand te creëren. De documentaire mocht dan ook niet direct uitgezonden worden op televisie. De VPRO was van mening dat er te weinig balans in de film zat en eiste van Verhoeven dat hij nog wat beelden van concentratiekampen erin stopte. Nadat dit verzoek was ingewilligd, mocht de film in 1970, twee jaar na dato, alsnog uitgezonden worden.

Interessant is dat Mussert veroordeeld en terechtgesteld is als landverrader, terwijl hij juist altijd zo prat ging op het nationale gevoel, en op kwam voor het Nederlandse belang wanneer dit in het geding dreigde te komen. Zijn werk voor Hitler, die hij overigens beschrijft als een profeet en als door God gezonden om Europa te redden, verklaart hij dan ook als noodzakelijk kwaad. Hij had de misvatting dat Nederland een onafhankelijke rol zou kunnen blijven vervullen binnen een Duitse statenbond. Ook interessant is het om de ex-oostfrontstrijders zonder blikken of blozen aan het woord te zien. Ze hebben voor Hitler gestreden tegen de (Russische) communisten aan het oostfront, maar staan nog steeds oprecht achter hun daden en Musserts filosofie.

Het einde van de film is, opvallend genoeg, te vergelijken met het einde van ‘Zwartboek’. Ook in deze documentaire wordt er namelijk getoond wat er met de landverraders en NSB-ers werd gedaan door de mensen op de straat, toen de oorlog afgelopen was. Koppen werden kaalgeschoren, vernederende bordjes om de nek gehangen, en men moest letterlijk door de knieën. Deze documentaire laat Nederlanders, net als in ‘Zwartboek’, kennis maken met de want minder florissante kantjes van “onze” participatie en gedrag in de oorlog. grijstinten dus, in plaats van een comfortabel zwart en wit.

Bart Rietvink

Wist je dat?

* De NSB-ideologie was oorspronkelijk wel volks, maar niet expliciet anti-joods. Toen de partij nog een vergaarbak was voor ontevredenen over het functioneren van de parlementaire democratie, zaten er ook joden in de NSB .

* Een essentieel verschil met Hitlers NSDAP was het streven naar een 'Groot-Nederland' oftewel 'Dietschland' (waarbij alle Nederlandstalige gebieden dienden te worden verenigd in één rijk). Hitlers droom was een Groot-Germaans rijk onder Duitse leiding, iets van een geheel andere orde.

* Mussert trouwde met een tante (een zuster van zijn moeder), die achttien jaar ouder was dan hij. Voor dit huwelijk tussen bloedverwanten was door de regering dispensatie verleend.

Het anti-joodse was een eis van de NSDAP voor het samen gaan van deze 2 organistaties.

@Berty: hopelijk bedoel je dit sarcastisch?

Al weet ik dat er nog steeds mensen zijn die dergelijke dingen ontkennen (of steeds meer mensen komen die gewoon niet opletten op school tijdens de geschiedenis lessen) of denken dat dit 'slechts' verzonnen verhalen zijn, het is tenslotte 'maar een film'.

Een aardig, vooral eerlijk portret van Verhoeven over Mussert. Het is allemaal mooi in elkaar geschoven, met prachtig archief materiaal, maar het is eigenlijk enkel de essentiele twijfel over Mussert die het echt interessant maakt. 3 sterren

Viel me een beetje tegen.

Een klinisch en (zo komt het op me over) objectief portret van een omstreden figuur. Toch blijven zijn persoon en beweegredenen na het kijken van deze documentaire een beetje een mysterie.

Die close-up van Mussert na zijn arrestatie in '45... Onbetaalbaar toch?

Tussen de 3 en 3,5 sterren, wat mij betreft.

Klinisch en objectief zijn inderdaad wel kernwoorden bij dit (korte) portret van Mussert. Veel beelden zitten ook wel in Lou de Jongs 'De Bezetting' maar het geheugen opfrissen kan geen kwaad. Mussert echt doorgronden zit er echter maar niet in; de man komt meestentijds onbeholpen over en dan weer krachtig. Het feit dat Mussert zich in vroeger jaren vaderlandslievend en anti-Duits opstelt, en uiteindelijk wordt geëxecuteerd als landverrader tov nazi-Duitsland, geeft in een notendop weer hoe complex deze persoon in elkaar moet hebben gezeten.

De controverse rond deze docu lijkt me overigens totaal verjaard. 3*.

Ik verwachtte half een saai portret van één of ander lang vergeten persoon die vroeger oh zo belangrijk was. Tot mijn aangename verrassing bleek dit niet helemaal het geval. Ja, de docu biedt een vluchtige impressie van Mussert (nog nooit van gehoord) maar is nimmer saai doordat het niet vervalt in een simpele, droge opsomming van feitjes of statistieken. Ook de korte duur en een prima afwisseling tussen korte interviews enerzijds en authentiek film- en fotomateriaal anderzijds draagt bij aan de positieve ervaring.

Zonder dat de docu echt een waardeoordeel (of diepgang) probeert te geven, krijg je wat inzicht in de beweegredenen van een man die dacht het juiste te doen voor zijn land; en eigenlijk ga je daar best wel een eind in mee. Totdat hij (en jij ook als kijker) zwaar en hard op zijn nummer wordt gezet door de aanklagers die hem, en toch terecht, ter dood hebben veroordeeld.

Toch wel elementaire basiskennis. Zelf in Vlaanderen is de man gekend/berucht.

Niemand verdient de dood. Je hoort niet te zeggen "die moet(en) dood", "Het is terecht dat die dood is", ...

Of bedoelde je "het is begrijpelijk dat veel mensen hem dood wouden"?

Als regiedebuut van Verhoeven niet al te bijzonder. In een grijs verleden heb ik ooit een jaartje school voor journalistiek gedaan een van de dingen die je in het eerste jaar met een groepje deed was een nieuwsreportage maken uit bestaande beelden, voorzien van commentaar. Het begin van deze film deed me daar wel een beetje aan denken.

Wat verderop in de documentaire komen er wel dingen die in 1968 wellicht meer bijzonder waren en dan vooral inhoudelijk. Omdat het breekt met twee ietwat tegengestelde algemene aannames van voor die tijd. De ene was dat Mussert een landverrader was, terwijl deze film er vrij veel nadruk op legt dat Mussert zichzelf beschouwde als uitermate vaderlandslievend. Het tweede (en dat wordt te sumier in de film behandeld) was van Mussert een beetje een beeld ontstaan als dat van een omhooggevallen burgermannetje, terwijl Mussert juist erg gevoelig was voor decorum en oók (en misschien wel vooral) voor een semi-onafhankelijk Nederland streed naast Nazi-Duitsland omdat hij zichzelf als de leider daarvan zag. Een van de interessantere stukken is het verhaal van de BS'er over zijn arrestatie, waar dit wel duidelijk doorschemert. Waarschijnlijk was het ook nieuw dat mensen als Roskam, de weduwe Rost van Tonningen en enkele oostfrontstrijders, de geen van allen spijt hadden van hun keuzes ononderbroken gesprekstijd kregen. Daarna zijn alledrie de dingen vaker en uitgebreider belicht en gedaan.

Verder is de film heel kort en vluchtig en daardoor vrij oppervlakkig en lijkt het soms meer een educatieve TV-uitzending dan een documentaire. Zeker niet oninteressant, maar ik durf er heel wat onder te verwedden dat er in de omroeparchieven vele uren aan beter materiaal ligt dat iedereen vergeten is om dat het niet van Paul Verhoeven is.

2.5*

Nu we bij Voorbij, voorbij het jaartal op 1981 hebben gezet kunnen we dit bij deze uitzending ook doen. Is uitgezonden in 1970 en de copyright staat ook op 1970.

Voor wie het wil zien:

Portret van Anton Adriaan Mussert - vrije geluiden - VPRO

VPRO zegt zelf ook 'documentaire uit 1968 van Paul Verhoeven'

Copyright kan wel van herhaling op tv zijn, ik denk dat het niet alles zegt.

Film is echt pas in 1970 uitgezonden:

De VPRO-directie liet de documentaire voor vertoning zien aan Lou de Jong, die uitzending ontraadde. Na de komst van Jan Blokker als hoofd tv bij de VPRO in 1970, werd de documentaire alsnog (met enige kleine wijzigingen) uitgezonden.

Bron: VPRO zelf

Aangekondigd in eerste instantie voor uitzending op 23 oktober 1968. Niet uitgezonden door "een tekort aan informatiewaarde". 16 april 1970 alsnog uitgezonden.

Duidelijk, ik heb het aangepast!

Ok!

Wat velen denk ik niet weten is dat Verhoeven als kind getuige is geweest van een historisch moment in onze vaderlandse geschiedenis: de arrestatie van Anton Mussert, op 7 mei 1945 in Den Haag.

In zijn kantoor aan de Korte Vijverberg werd Mussert die dag aangehouden en per auto afgevoerd naar het politiebureau aan de Herengracht, naast de bioscoop Odeon! Kleine Paultje liep daar net op dat moment met zijn moeder over straat en zag hoe Mussert naar binnen werd geleid door een cordon van de Binnenlandse Strijdkrachten. Er was veel volk op de been, maar verder dan wat gescandeer "Wij willen Toontje zien!" kwam het niet. Precies een jaar later zou Mussert op de Waalsdorpervlakte geëxecuteerd worden.

Als 13-jarige raakte Verhoeven verliefd op zijn buurmeisje Marijke, dochter van A.J. Zondervan, adjudant van Mussert en commandant van de WA.

Deze bijzondere jeugdherinneringen zullen er ongetwijfeld aan hebben bijgedragen dat Verhoeven tijdens zijn studentenjaren waarin hij veel over de 2de Wereldoorlog las belangstelling kreeg voor de NSB-voorman.

Anton Mussert werd in 1894 geboren in het plaatsje Werkendam dat deel uitmaakt van de biblebelt, onder de rook van Gorinchem, maar nog net in Noord-Brabant. Net als Verhoeven zelf was ook Mussert de zoon van een schoolhoofd geweest.

Wat Verhoeven met deze docu getracht heeft is het ontkrachten van de mythe rond Mussert ("Noem het maar een ontmythologisering") en daar is hij aardig in geslaagd. Verhoeven blijft neutraal, hij portretteert Mussert niet als het vleesgeworden kwaad maar als een naïeve idealist. De film is uit 1968, gek dat hier 1970 wordt aangehouden, de film is toch echt van vóór Floris, want daarna maakte hij de overstap naar de lange speelfilm, ook Wikipedia hanteert dit jaartal, maar goed..

De VPRO zond de docu pas in 1970 uit, want te provocerend, met name door het feit dat Verhoeven ook foute personen aan het woord liet zoals Florrie Rost van Tonningen en E.J. Roskam, hoewel de VPRO daar in eerste instantie nadrukkelijk om gevraagd had. Een docu als deze paste eigenlijk niet in het tijdsbeeld van toen, de wereld raakte overspoeld door langharig tuig met bloemen in hun haar en die waren helemaal niet meer bezig met strakke gemillimeterde nazikoppen, dus op zich was het nog best gedurfd van Verhoeven om net op dat moment met zo'n film te komen, al deed het geen stof opwaaien of zo.

De film duurt wel iets te kort, het ene moment is Mussert nog ingenieur, je knippert even met je ogen (bij wijze van spreken dan) en het volgende moment is hij alweer gefusilleerd. Een halfuur extra had de film qua opbouw goed gedaan. Omdat het zo kort duurt gaat er ook net iets te weinig aandacht uit naar het volksgericht tijdens de bevrijding, het kaalscheren van moffenmeiden en dergelijke..

De manier waarop Rost van Tonningen de naam Hitler uitspreekt heeft me altijd gefascineerd, ze zegt geen Hietler maar spreekt het op z'n Duits uit, zoals je het schrijft: Hitler. Mussert deed dit ook.

Ebenezer Scrooge

MM en IMDb en andere filmsites houden bij films het jaar van release aan, niet het productiejaar.

Duidelijk, maar jammer is het wel.