Zwei Staatsanwälte (2025)

De eerdere films Krotkaya en Donbass van Loznitsa vond ik erg goed maar deze vind ik erg tegenvallen. Het idee van de film is wel interessant: in de Sovjet-Unie van Stalin met z’n zuivering van politieke vijanden kun je je als inspecteur maar beter gedeisd houden want je weet niet wie vriend en wie vijand is omdat de contrarevolutionairen die de macht hebben overgenomen nog steeds handelen uit naam van de communistische ideologie en de wet. Dat geeft een spannende, paranoïde sfeer maar de film is ontzettend traag zodat er maar heel weinig gebeurt: het idee van de film is maar amper voldoende voor een korte film en zeker niet voor een lange film. Alleen in het midden krijgt de film even wat kleur op de wangen als de hoofdpersoon een verhaal wordt verteld in een treinwagon vol armoedige, wat bizar ogende figuren.

Ik ben bang dat Loznitsa zijn politieke boodschap te belangrijk vond om het ook kort te houden (of hij heeft de bureaucreatie van de Sovjet-Unie invoelbaar willen maken door de kijker net zo te laten wachten als de hoofdpersoon telkens moet wachten): de film staat misschien voor de nieuwe autoritaire leiders die hun staatsgreep tegen de democratie plegen in naam van de democratie en de wijze waarop in de film politieke gevangenen worden aangepakt (marteling waardoor men bekent en anders sterft op een ‘natuurlijke wijze’ zoals een hartaanval) doet onwillekeurig denken aan het lot van Navalny. Maar erg overtuigend is het allemaal niet.

In 1937 slaagt een oude man [Ivgeny Terletsky] erin een in bloed geschreven noodkreet van politiek gevangene Stepniak [Aleksandr Filippenko] uit de gevangenis te smokkelen. De pas afgestudeerde, kersverse lokale openbare aanklager Korneyev [Alexander Kuznetsov] neemt de zaak serieus op. Maar hij heeft al zijn geduld en doorzettingsvermogen nodig; eerst om Stepniak te kunnen spreken, daarna om de zaak aanhangig te maken bij openbaar aanklager Vyshinsky [Anatoliy Beliy]. Het bewust lage tempo benadrukt de vertragingstechnieken van de betrokken autoriteiten. Dat stelt je geduld op de proef, maar zorgt ook voor onderkoelde humor, vooral in de wachtkamer van de openbaar aanklager. Kleurrijke ondersteunende personages zorgen voor leven in de brouwerij in deze toneelmatige, maar boeiende reconstructie van bureaucratie in een repressieve en corrupte dictatuur.

Bryansk (dat is in het huidige Rusland, ongeveer halverwege op de lijn Kiev - Moskou), Sovjet-Unie, 1937. De jonge, net afgestudeerde procureur Kornyev (zei de Engelse ondertiteling - expatavond - maar IMDb zegt 'Kornev', Alexander Kuznetsov) ontvangt een met bloed geschreven bericht dat uit de gevangenis is gesmokkeld dat ene Stepniak (Aleksandr Filippenko) iemand van het procureursbureau wil spreken met belangrijke informatie. Dat kost nog behoorlijk wat moeite - heel veel hints worden gedropt dat dit geen goed plan is en echt heel veel deuren moeten van het slot worden gehaald - maar de koppige en idealistische Kornyev lukt het uiteindelijk.

Stepniak blijkt ook een procureur en een veteraan uit de revolutie. Hij is oud, maar blijkt nog net zo idealistisch als Kornyev. De informatie die hij heeft is dat de NKVD (de voorloper van de KGB) hem gemarteld heeft. Er wordt zelfs op grote schaal gemarteld! Het lijkt er op dat fascistische, antirevolutionaire elementen binnen de NKVD proberen de macht over te nemen in Bryansk! De idealen van de revolutie worden verkwanseld! Kameraad Stalin moet dit te weten komen! Of anders iemand anders binnen het Politburo! Kornyev moet met spoed naar Moskou!

Dat gebeurt en zo wordt Two Prosecutors het verslag van een man die in slow motion zijn eigen doodsvonnis tekent. Heel erg Russisch tragisch absurd. En ook met nadruk op dat slow motion, want deze film neigt naar Béla Tarr territorium qua tempo. Elke deur die van het slot moet worden gehaald, elke minuut die Kornyev in een wachtkamer moet doorbrengen om een bureaucraat te spreken die daar helemaal geen zin in heeft, wordt nadrukkelijk in beeld gebracht. Elke keer moet Kornyev moeite doen om zijn eigen ondergang te bewerkstelligen en elke keer doet hij die moeite. Tot hij op het einde actief een lift in de NKVD-auto vraagt.

Dit is meer een niet-praat- dan een praatfilm die het moet hebben van de kracht van de beelden, hoewel er nog wel als intermezzo een soort parabel in de film zit van een oude soldaat in de trein (ook Filippenko) die vertelt hoe hij probeerde een invalidenpensioen van Lenin te krijgen. Ik vond het cinematisch erg overtuigende slow cinema.

Er is wat discussie rond de film of mensen werkelijk zo naïef kunnen zijn, maar naar mijn mening hoeft je maar naar iets als QAnon te kijken om te weten dat het nu nog zo zou kunnen zijn. En Kornyev is zijn hele leven lang ondergedompeld in Sovjet-propaganda met waarschijnlijk weinig kans op andere informatie.

Dan nog de titel: je verwacht een Russische titel, maar deze film kon natuurlijk niet in het land van oud-KGB'er en hardcore-fan van de organisatie Poetin gemaakt worden. De producent is een Fransman, de regisseur is een in Belarus geboren en in Litouwen wonende Oekraïner die overhoop ligt met de Oekraïense filmacademie en het geld komt werkelijk overal vandaan, met uiteraard ook het Nederlands Filmfonds weer van de partij. De titelrol zei Deux Procureurs, IMDb zegt zelfs Zwei Staatsanwälte, hoewel er geen woord Frans of Duits in de hele film gesproken wordt. Dus ik houd het bij Two Prosecutors.

(Gezien in Rialto De Pijp)