Aurora's Sunrise (2022)

Mokerslag. Deze film is zo goed, dit valt niet te beschrijven, je moet gewoon kijken. De tekeningen zijn een genot om naar te kijken, de soundtrack is doordringend. Ik werd hier volledig ingezogen, het heeft me vastgehouden en niet meer losgelaten.

Ik ben een stuk minder enthousiast. Een ongekend gruwelijk (en soms ook bizar) verhaal, totaal vergeten, dat vertelt moet worden. Maar wat mij betreft had het verhaal een betere film verdient.

De film is opgebouwd uit prachtige interviewfragmenten die een theatrale persoonlijkheid laten zien. Iemand waarvan het niet vreemd is dat ze er een actrice in zagen. Dat was meer dan alleen een publiciteitsstunt. In de jaren '90 herontdekte fragmenten van de verloren gewaande film (waarvan sterk gesuggereerd wordt dat hij moest verdwijnen om politieke redenen en, veruit het meeste, het geanimeerde deel. Ik heb vooral kritiek op dat laatste. Hier en daar mooie achtergronden. Maar de beweging is houterig en oogt stijf en de gezichten zijn veelal kil en stralen weinig emotie uit. Muziek in deze film is zelfs hemeltergend beroerd en zeer, zeer aanwezig en de voice over is vlak en droog en neigt vaak naar een opsomming.

Indrukwekkend en boeiend verhaal over de Armeense genocide dat vertelt moet worden. Ook die immens grote moordpartij heeft verhalen over individuen nodig. En dit is een verhaal dat zich daar erg voor leent. De vorm werkt echter niet voor me.

Uitgebreide recensie

De film is gebaseerd op de 18 minuten die is teruggevonden van de Hollywoodfilm Auction of Souls uit 1919 en reconstrueert het verhaal van de hoofdpersoon die zichzelf speelde: Arshaluys (“Aurora”) Mardiganian. Dat verhaal is afschuwelijk – Armeense vrouwen en kinderen, waaronder Aurora als jong meisje, worden door de Turken tot een eindeloze mars door de woestijn gedwongen waarbij ze alleen (voorlopig) niet sterven of vermoord worden als ze geschikt zijn als seksslaaf (het verhaal doet denken aan hoe IS met de Jezidi’s omging) – maar is ook een spannende avonturenroman omdat Aurora van alles beleeft, waarbij ze verscheidene malen wordt verkocht als seksslavin maar telkens weet te ontsnappen. Als ze eindelijk veilig gebied vindt krijgt ze de gelegenheid om naar de VS te gaan met als opdracht om daar over het gruwelijke lot van de Armeniërs in het Ottomaanse Rijk te vertellen (en persoonlijk om haar broer te vinden). Dat wordt een succes: na haar verhaal in de krant wil Hollywood er zelfs een film van maken. De opbrengst is voor de opvang van Armeense weeskinderen die zijn gevlucht zoals Aurora zelf.

Het tragische echter is dat de VS na WO I afzien van hun plan om onder Amerikaans mandaat de Armeniërs een onafhankelijk Armenië te geven: omwille van de goede betrekkingen tussen de VS en Turkije erkennen de VS zelfs niet meer dat er een Armeense genocide heeft plaatsgevonden en worden alle kopieën van de film – die overigens een Hollywoodversie van het gruwelverhaal laat zien dus zonder de meest schokkende details van Aurora’s verhaal – vernietigd. Maar inmiddels erkennen de VS de Turkse genocide op de Armeniërs en andere christelijke minderheden weer en ook deze film wil uitdrukkelijk de Armeense genocide weer op de kaart zetten zoals de film uit 1919 ook al deed. Dat lijkt me meer dan terecht: wij herdenken binnenkort de Holocaust maar zoals Aurora zelf zegt in de film was die slechts mogelijk doordat Turkije na WO I niet werd gestraft voor zijn genocide die niet minder gruwelijk was. De film is daarmee een even aangrijpende als noodzakelijke erkenning en herdenking van de Armeense Genocide voordat we de Holocaust gaan herdenken.

Arshalouys Martikian speelde in 1919 onder het pseudoniem Aurora Mardiganian de hoofdrol in het uiterst succesvolle Hollywoodspektakel Auction of Souls. Ze speelde zichzelf in deze reconstructie van haar ervaringen als Armeense tiener die vanaf voorjaar 1915 vrijwel haar volledige familie verloor als gevolg van de vervolging door de Turken. Tegen het einde van de oorlog kwam ze terecht in Amerika en werd ze het gezicht van wat vooral dankzij Auction of Souls en de serie nieuwsartikelen (later onder de titel ‘Ravished America’ verkocht als boek) bekend en in veel landen erkend werd als de Armeense genocide. Sahakyan gebruikt beelden van een interview met Aurora en combineert dat met animaties en fragmenten uit de 18 minuten aan beeldmateriaal van Auction of Souls dat kort na Aurora’s overlijden in 1994 opdook. Het verhaal is opmerkelijk, relevant en nog altijd controversieel omdat Turkije de Armeense genocide nog altijd weigert te erkennen. Maar het gebruik van de melodramatische beelden uit Auction of Souls en de monotone voice-over van Petrossian beperken de emotionele impact van dit verhaal.

Een indrukwekkend verhaal over de Armeense genocide in een niet zo goede film.

Je zou zeggen dat je goud in handen hebt: interviewbeelden van de hoofdpersoon die de genocide heeft meegemaakt, zwart/wit fragmenten van de Hollywoodfilm uit 1919 waarin de hoofdpersoon zelf speelde, en een animatie-afdeling die het gemis aan beelden kan opvullen. Het goud verstoft evenwel door de keuze van een off screen-stem van het meisje, dat het verhaal vertelt, en vertelt en vertelt in een ellenlange 'en toen/en toen'-monoloog.

Deze off screen-stem pakt desastreus uit, want de film is helaas een prentenboek geworden bij de vertelstem van de hoofdpersoon die door de gebeurtenissen hobbelt en maar blijft zeggen hoe ze zich voelt. De basisregel van film (Show them, don't tell them) wordt hier helaas met voeten getreden.

Ik kan een woordje meepraten over de gebeurtenissen in de Eerste Wereldoorlog, maar van de Armeense genocide, dat woord lijkt me toch courant volgens vele internationale instellingen, ben ik niet zo op de hoogte. Toch wel een opmerkelijke film die de combinatie heeft van een animatiefilm en een documentaire. Neem daarbij de integratie van zwartwitbeelden van de Hollywoodfilm uit 1919 en je krijgt een boeiend origineel gegeven.

De aanpak is dus knap en het toont ook aan dat een verhaal niet sensationeel gekruid hoeft te zijn met verschrikkelijke beelden om als aangrijpend gezien te worden. Ik heb alvast erg geboeid gekeken naar dit stukje geschiedenis.

Vooral het vluchtrelaas vond ik uitermate boeiend. Eens in de VS vond ik het iets moeizamer, maar leefde het toch weer op wanneer het belang van getuigenissen zoals van Aurora erg belangrijk waren om het bewustzijn bij de bevolking en de politiek te voeden.