Napoleon - In the Name of Art (2021)

De documentaire geeft een schets van het leven van Napoleon Bonaparte met een bijzondere focus op Napoleons liefde voor wetenschap en kunst. We leren dat Napoleon als kind er raar uitzag, eenzaam en vervelend was en in alles mislukte maar er toch in slaagde de machtigste en – op Jezus na – bekendste persoon uit de wereldgeschiedenis te worden, mede omdat hij een zekere charme had, een goede communicator (en dus ook een goede propagandist) was en ambitieus was. We leren ook dat hij niet alleen een held van de Fransen werd maar in de 20ste eeuw ook een held en voorbeeld voor dictators als Mussolini en Hitler maar dat zijn bewind niet totalitair was: ofschoon Napoleon een einde maakte aan het revolutionaire geweld, belichaamde hij de waarden van de Franse revolutie zoals vrijheid en gelijkheid waarmee hij in feite een einde maakte aan de tirannie en hij de rechtsstaat vestigde. Zelfs zijn eigen absolute macht bond hij aan de wet in de zin dat de vrijheid voorop stond. In feite was hij fel tegen de kerk en het ancien régime: zijn invloedrijke wetboek Code Napoléon maakte onder meer het huwelijk mogelijk zonder inmenging door de kerk en op dezelfde manier kroonde Napoleon zichzelf tot keizer van de Fransen en tot koning van Italië in plaats van door de paus. Hij maakte een eind aan de maatschappelijke standen en de privileges van geestelijkheid en aristocratie: hij geloofde dat de mens zijn lot in eigen handen heeft en zijn maatschappij moest dat mogelijk maken. Napoleon liet mensen dromen, werd als mythisch persoon afgebeeld op schilderijen en mede door z’n eigen memoires, die hij als banneling op Sint-Helena dicteerde, werd hij na z’n dood een legende.

In lijn met datzelfde Verlichtingsgeloof was Napoleon gefascineerd door (de verheffing van burger en maatschappij door) wetenschap en kunst. Op z’n militaire expeditie naar Egypte nam Napoleon honderden wetenschappers mee die de archeologie grondvestten (en de Steen van Rosetta ontdekte), maar hij roofde ook enorm veel artefacten voor het Louvre in Parijs, het eerste moderne museum en waar Napoleon zeer trots op was. Maar ook dat museum was modern in de zin dat het is gebaseerd op de universele waarden van de Verlichting zodat het roven idealistisch was: Napoleon wilde de kunst onttrekken aan de kerk en de adel om die via de Staat toegankelijk te maken voor iedereen waarbij bewust kunst van alle culturen en tijden bijeen werd gebracht omdat kunst van en voor iedereen moet zijn en de concentratie ervan de burger kan verheffen en de kunstenaar inspireren tot grootse eigentijdse kunst. Daarbij is alle vrije, grootse kunst pas echt thuis in het vrije, progressieve Frankrijk dus in het Louvre. Maar ook in Milaan verzamelde Napoleon (gestolen) Italiaanse kunst met – net als in het Louvre – Rafaël als grootste kunstenaar aller tijden in het centrum en probeerden de Bonapartes de grootste beeldhouwer of kunstenaar van de eigen tijd, de Italiaan Canova, aan zich te binden.

Bovenal zag Napoleon zichzelf als de nieuwe Ceasar waartoe hij ook het oude Rome restaureerde: met elke stoflaag die hij erafhaalde haalde hij in wezen de decadente kerk eraf en met het onthullen van de oude glorie onthulde hij zijn eigen glorie. Napoleon synthetiseerde de klassieke en de moderne wereld; hij zou het goddelijke oog hebben dat alles ziet en alles in zich opneemt waarna hij het op eigen(tijdse) wijze herschept (maar raakte later verdwaald in z’n aandacht voor details). De kunst was zijn propaganda – bij zijn verhaal gaf hij ook de beelden die directer aanspreken – maar kunst belichaamde aldus ook zijn ideologie.

Schrijvers Didi Gnocchi en Matteo Moneta laten het feit dat Napoleon verantwoordelijk was voor honderdduizende doden en de steden die hij veroverde beroofde van hun kunst niet ongenoemd, maar dat behandelen ze zoveel mogelijk als noodzakelijke terzijdes in deze lofzang op Napoleon. Op rommelige wijze wisselen anekdotes uit Napoleons leven zich af met besprekingen van de belangrijkste kunstwerken die hij wist te ‘verzamelen’ en te ‘behouden’ voor het nageslacht. Het Louvre zou het Louvre niet zijn zonder Napoleon, maar het gaat te ver om Napoleon neer te zetten als een beschermeling der kunsten, temeer daar hij ze veelvuldig gebruikte voor propagandadoeleinden. Gnocchi en Moneta durven zelfs te beweren dat Napoleon de Slag om Waterloo verloor ‘omdat hij er geen zin meer in had’. Ongeacht je mening over Napoleon is dit een chaotische en oppervlakkige documentaire. En waarom er zoveel waarde wordt gehecht aan de eerste uitvoering van een Te Deum dat speciaal voor Napoleons kroning tot Koning van Italië is mij een raadsel. Ik ben geen connaisseur op het gebied van ‘klassieke muziek’, maar het resultaat (dat live wordt uitgevoerd tijdens de aftiteling) maakt weinig indruk. Jeremy Irons gemanierde voordrachten evenmin.