Verdacht: Hoe Vaak Wordt U Staande Gehouden? (2018)

Etnisch profileren is in alles een ver van mijn bed-show. Of ik een week lang in België, Duitsland en Luxemburg dwarrel zonder paspoort of geldige legitimatie, terwijl ik geen moment bang ben dat iemand ernaar zal vragen. Of dat ik met mijn fiets met een kapot slot door een wijk loop met veel fietsendiefstal, maar de drie politieagenten die me staande hielden zelfs bereid krijg om mijn fietsslot door te knippen. En toch weet ik dat andere mensen in mijn omgeving deze ervaringen niet per se hebben, dat ze vaker aangehouden worden en meestentijds kunnen rekenen op een minder vriendelijke bejegening. Zo heb ik zelf meegemaakt hoe mijn witte moeder (de bestuurder) eens werd staande gehouden voor rijden zonder gordel, maar dat de betreffende agent alleen mijn Egyptisch-Nederlandse stiefvader (de bijrijder) beboette. Is het racisme? Is het een toevallige misser van de diender in kwestie? Daar kom je als burger zelf meestal niet achter, maar ik weet vanuit zijn vrienden- en kennissenkring dat ze allemaal soortgelijke verhalen hebben.

Bij spraakmakende documentaires als 'Wit is ook een Kleur' (2016) of het meer recente 'Sylvana, Demon or Diva' (2018) kan het soms lijken dat het alleen om Sunny Bergman of Sylvana Simons gaat, terwijl het (zoals gezegd) een breder gedragen probleem is waar veel niet-witte Nederlanders over kunnen meepraten. Wat documentairemaker Nan Rosens met 'Verdacht' (2018) slim doet is dat hij etnisch profileren ter discussie stelt met een opzet waarin hij vooral de focus legt op wat zijn geïnterviewden vertellen. De sprekers komen vol in beeld middels indringende close-ups, terwijl er een wit of zwart scherm achter hen wordt geprojecteerd. Hun namen geanonimiseerd alsof ze al reeds genoemd worden in een ronkende Telegraaf-kop die hen al in de hoek van verdachte duwt. Tussendoor unheimische montageshots waarin alledaagse situaties opeens een dreigende sfeer krijgen, omdat de confrontatie met de politie voor de geportretteerden extra irritatie of stress met zich meebrengt. Visueel valt er weinig te halen, maar deze sobere opzet heeft nochtans effect omdat het op deze manier de absurde ervaringsverhalen voor zichzelf laat spreken.

En wat de geportretteerden vertellen is niet mals. Brave burgers zonder strafblad die niet alleen gekmakend vaak werden aangehouden, maar ook vertellen hoe ze bij ontmoetingen met de politie racistisch en agressief werden bejegend, of zelfs zonder duidelijke aanleiding in een politiecel terechtkwamen. Onder de geïnterviewden niet één maar twee politieagenten en een gedecoreerde militair, allemaal ontgoocheld omdat ze zelfs vanuit hun positie nog altijd te maken krijgen met institutioneel racisme. Ik las naderhand kritiek dat deze documentaire eenzijdig zou zijn omdat het niet aan hoor- en wederhoor doet naar de politie toe. Maar de politie heeft nu eenmaal het monopolie over wie er welke informatie krijgt over hoe zij handelen, omdat ze vanuit hun machtspositie en via persvoorlichting een direct lijntje hebben met de journalistiek. 'Verdacht' (2018) heeft m.i. een goede afweging gemaakt - zowel qua stijl als qua inhoud- om het perspectief in haar geheel neer te leggen bij de slachtoffers en niet bij de agressor. In een gezonde democratie verdient elk geluid het om gehoord te worden, ook als de uitdragers van machtsinstituties even niet hun zegje mogen doen.

Wat me het meest bijbleef aan 'Verdacht' (2018) is dat bij mij de onderhuidse angst dat de politie zich op een dag tegen me keert nog nooit heeft plaatsgevonden. Ik word gematst, ik heb leuke gesprekken met ze, ik word uit de brand geholpen, ik word nauwelijks beperkt in mijn eigen bewegingsvrijheid, etc. Maar voor sommige Nederlanders is dat kennelijk geen uitgemaakte zaak en deze documentaire illustreert hoe beklemmend het kan zijn als de politie niet altijd je beste vriend is. Als hoe je eruitziet effect heeft op hoe uitdragers van de politiemacht zich naar je opstellen. En wat die structurele ongelijkheid uiteindelijk met mensen doet.