Erik Satie, entre les Notes (2025)

De documentaire geeft een markant beeld van de persoon maar gelukkig vooral ook van de kunstenaar Erik Satie. Dat beeld is dat van een absoluut buitenbeentje: niet alleen fysiek plaatste Satiej zich in de marginaliteit van de samenleving (al leed hij ook onder de afwezigheid van erkenning zoals zijn vriend en medevernieuwer Debussy die wel al vroeg ontving), maar ook muzikaal plaatste hij zich buiten elke stroming of school en brak hij met elke conventie (hetgeen een reden was van z’n relatieve onbekendheid, samen met het feit dat z’n muziek te simpel werd geacht voor professionals maar ook niet goed door amateurs kon worden gespeeld).

In wezen liet hij de conventionele structuur van de muziek los – en zeker ook de in die tijd dominerende complexe muziek van Wagner omdat hij naar authentiek Franse muziek zocht – door bv. de maatstrepen weg te halen: zijn muziek heeft geen begin of eind maar verschijnt en verdwijnt abrupt (voelt daarom fragmentarisch) en lijkt te ‘zweven’. Soms verdwijnt het maar amper omdat de melodie bv. 840 keer moet worden herhaald: Satie wordt door de documentaire opgevat als de grondlegger van de minimal music. Maar hij bleef nieuwe stijlen proberen – zoals gezegd kan hij niet in een hokje worden geplaatst – zoals esoterische (niet-Westerse) muziek, achtergrondmuziek en cabaretmuziek. Die laatste transformeerde hij in projecten met Picasso (met wie hij het goed kon vinden) tot muziek die – geïnspireerd door de dans – gebaren uitte die wellicht kan gelden als de eerste surrealistische muziek. Satie’s muziek is daarbij altijd wat ruw: hij zoekt goudklompjes in de modder zonder ze te polijsten (hij levert ideeën zonder ze geraffineerd te kunnen uitwerken).

Satie’s houding is ironisch te noemen (hij is als zodanig de Socrates van de muziek): hij zet vraagtekens bij elke conventie en beoogt de luisteraar de pure klank van de muziek te laten ervaren met een voor Satie kenmerkende gerichtheid op mystiek. Als avant-garde-componist bij uitstek van wie de muziek toch ook toegankelijk blijft vond hij later toch nog erkenning, tijdens zijn leven nog met z’n projecten met Picasso (Parade en Socrate) en na z’n dood bij Amerikaanse vernieuwers zoals John Cage en in de jaren ’60 toen zijn revolutionaire werk aansluiting vond bij de culturele experimenten van die tijd.

Enige theoretische muziekkennis is zonder meer een voordeel bij deze biografische documentaire over de baanbrekende componist Erik Satie (1866-1925) die veertig jaar na zijn dood een belangrijke inspiratiebron was voor Amerikaanse avant-garde muzikanten als John Cale. Historici, toppianisten, muziekdocenten, jonge pianisten en (in archiefbeelden) zelfs persoonlijke vrienden van Satie vertellen over de totstandkoming van Saties muziek, zijn eigenzinnige wijze van partituren schrijven en hoe zijn weigering om zich te conformeren aan de muziekwereld van zijn tijd hem een blijvende status als innovator en inspirator gaf. Onvermijdelijk komt er nogal wat jargon voorbij, maar voor de gevorderde muzikant of muziekliefhebber is dit qua vorm en inhoud zeker de moeite waard.

Ik denk dat je John Cage bedoelt? Volgens mij vertelt de documentaire dat Satie al in de jaren '40 een inspiratiebron was voor John Cage, de grote Amerikaanse avant-garde-componist. En John Cage heeft in 1963 een aantal pianisten - waaronder John Cale - Satie's Vexations laten spelen. De documentaire rept niet van een invloed van Satie op Cale, al was er die natuurlijk wel indirect via Cage en LaMonte Young. Overigens, de man die hierover vertelt in de documentaire noemt John Cale de gitarist van The Velvet Underground maar dat klopt ook niet: John Cale speelde basgitaar, piano en elektrische altviool bij de rockgroep The Velvet Underground die Cale in 1965 oprichtte met Lou Reed.

En ook ik maakte een fout: voor Socrate heeft Satie niet samengewerkt met Picasso.

Erik Satie - Tussen de noten - Npo Start

Leuk om een stukje uit de korte film te zien die Satie blijkbaar had gemaakt. Nooit geweten dat er bewegend beeld van hem bestond.