Ustyrlig (2022)

Het is 1933 en in Kopenhagen dompelt tiener Maren [Emilie Kroyer Koppel] zich dusdanig onder in jazz, drank en seks dat de kinderbescherming de zeggenschap over haar krijgt. Omdat ze weigert antwoord te geven op kinderlijk eenvoudige vragen die moeten vaststellen of ze zwakzinnig is, komt dokter Wildenskov [Anders Heinrichsen] tot de conclusie dat ze ‘licht zwakzinnig en ontspoord’ is en dat ze daarom beter af is in vrouwentehuis op het eiland Sprogø, waar mevrouw Nielsen [Lene Maria Christensen] de scepter zwaait. Gebaseerd op de ervaringen van vrouwen die daar vanaf de jaren 30 tot aan 1961 verbleven. Roept al snel vergelijkingen op met One Flew Over The Cuckoo’s Nest en die slag valt niet te winnen. Christensen doet een verdienstelijke imitatie van Nurse Ratchit, maar het trage tempo en een chronisch gebrek aan humor of verlichting doen dit ondanks goed acteerwerk de das om.

De film duurt lang want het wil een nare episode uit de geschiedenis van Denemarken niet alleen informatief maar vooral invoelend uit de doeken doen en slaagt daarin waardoor de film boeiend blijft: informatief lijkt het geslaagd omdat het laat zien dat jonge vrouwen werden opgesloten met goede bedoelingen (om te voorkomen dat ze ontsporen dus om ze tegen zichzelf in bescherming te nemen), waarbij de sterilisatiewet wilde behoeden dat zwakzinnigen die niet voor een kind kunnen zorgen toch kinderen krijgen, en invoelend is het geslaagd omdat het laat zien dat het leven van deze vrouwen – en hun kroost – evengoed werd kapotgemaakt door hen af te zonderen van de samenleving zonder de mogelijkheid tot een zinvol leven (met slechts een valse hoop dat ze terug zullen keren in de samenleving wat ze op de been hield).

Het schrijnende van het verhaal van Maren en anderen is bovenal dat ze niet zwakzinnig zijn maar toch werden opgesloten in het tehuis op het eiland Sprogø en in die zin ‘levend begraven’ (zoals feministen altijd ook het huwelijk hebben bestempeld): de film is onduidelijk hoe dat werkt (de film suggereert dat het een tehuis voor zwakzinnige meisjes is maar volgens Wikipedia was het een tehuis voor losbandige meisjes) maar blijkbaar ging men ervan uit dat alleen zwakzinnige meisjes opstandig of ongewenst zwanger kunnen zijn (of maakte het verschil niet uit: beide groepen zijn ‘ongeschikt’ om hun gang te laten gaan). Zo’n opname in een instelling geeft altijd de paradox dat juist de opname de pathologie verergert of zelfs schept (mensen worden ziek in het ziekenhuis, gek in de psychiatrische instelling en crimineel in de gevangenis) waarbij juist de onschuldige zeker niet vrij zal komen (want die erkent zijn ziekte of misdaad niet zodat er ook geen genezing of vooruitgang mogelijk is). Volgens mij is dat thema al vaker behandeld in films, zoals ook de thema’s van de misleiding door een zachtmoedige aanpak en het geven van valse hoop om de slachtoffers gedwee te maken alsmede de sociale dynamiek binnen de groep van slachtoffers met een verklikster om privileges te winnen (die we ook kennen van de concentratiekampen), waarbij goed en kwaad snel wisselen en de verraadster toch een goed hart blijkt te bezitten en zelfs de aanvoerster van de opstand wordt. Maar de film verpakt deze bekende thema’s en plotontwikkeling pakkend en het verhaal van Maren is hartverscheurend. Ook de beelden zijn mooi en de muziek sterk, zodat ook in dat opzicht het een verzorgde en sterke film is.

Nog even een politieke opmerking. Sommigen zullen het vrouwentehuis als een uiting van misogynie en de film aldus als een aanklacht tegen misogynie zien, maar ik geloof niet zo in dat modewoord (anders dan als een relatief zeldzame pathologie) c.q. dat vrouwen slechter worden behandeld dan mannen. Wel is hun biologische rol in de seksuele productiviteit verschillend waardoor ze op verschillende wijzen worden onderdrukt: vrouwen worden naar een tehuis gestuurd om ongewenste zwangerschappen te voorkomen, maar mannen worden bv. als kanonnenvoer naar het front gestuurd hetgeen niet perse beter is. Ofwel, waar mannen de baas willen spelen over het lichaam van de vrouw (ook door middel van verkrachting in een oorlog), is een gemiddeld mannenleven als zodanig niets waard (want één (alfa)man is voldoende om het voortbestaan van de soort te verzekeren). Bovendien worden wetten op verplichte sterilisatie doorgaans ook op mannen toegepast en wordt het tehuis in de film gerund door een vrouw (en de titel verwijst ook naar de vraag of zij niet juist onbeheerst (onmenselijk wreed) handelde waar de ‘onbeheerste’ meisjes slechts wilden leven en dus menselijk zijn).

Je hebt natuurlijk het erg dramatische Der Kommer en Dag (Film, 2016), maar ik heb het gevoel het thema - specifiek rond sterilisatie bij zwakzinnigen in Denemarken - nog al eens gezien te hebben in een andere Deense film. Het onderwerp was me alvast niet onbekend en de bron kan nergens anders dan op filmisch vlak gezocht worden, bon.

Kinderbescherming was begin 20e eeuw een actueel thema in vele Europese landen. In het belang van het kind, maar vaak ook met een erg enge blik werden sociale drama's gecreëerd vanuit de idee dat kinderen of ouders door de overheid dienen begeleid, gestuurd of zelfs gestraft dienden te worden. Het was een Darwinistische benadering van 'hulpverlening'.

Hoewel er psychisch wel wat wonden werden geslagen en de praktijken hoegenaamd fout waren, had ik de indruk dat de kommer en kwel van "Der kommer en dag" niet werd benaderd in deze film. Gelukkig maar. Lene Maria Christensen acteert sterk als "moeder overste" op het eiland Sprogo. Ik had de idee - ondanks het verbloemen van de waarheid - dat er een zekere zorgzaamheid in de instelling aanwezig was. Uiteraard kon één en ander niet door de beugel, maar vanuit het eigen referentiekader werd zorg en stabiliteit geboden. Getuige daarvan ook het achterna zwemmen van Maren toen ze de zee in dook. Dit in de optiek om haar echt te helpen of te redden.

Wat ik hier allemaal lees is een beetje ongelooflijk, er word nogal snel over dit grote schandaal gegaan. Filmkrant zegt terecht, horror uit naam van de naastenliefde, en onder het mom van naastenliefde worden er wezenlijke rechten ontnomen. Vele van deze meisjes hoorden daar niet thuis. Die arts en de verpleegster waren eigenlijk ongevoelige schurken! Hier zegt iemand vol met karikaturen en clichés, dit begrijp ik helemaal niet, deze schandalige ellende zijn geen clichés maar waargebeurde horror. De vergelijking met One flew met een Nicholson in de rol van zijn leven word overal op het internet gemaakt, maar natuurlijk gaat die vergelijking niet op.One flew was een cult film, dat zal deze nooit worden. Deze film doet mij ook een beetje denken aan The Magdalena sisters, waar het gefrustreerde nonnen waren die de rechten van de kinderen niet respecteerde....