Franz (2025)

Regisseur en coauteur Agnieszka Holland doet een poging om het moeilijk te vatten leven en werk van Franz Kafka in een filmische vorm te gieten. Franz is een film die meer pretenties heeft dan het chronologisch aaneenrijgen van gebeurtenissen die een overzichtelijke levensbeschrijving opleveren. Holland maakt een onrustige, soms aangrijpende, veelal afstandelijke en soms vermoeiende film.

In het middelpunt van de film staat acteur Idan Weiss die niet alleen een frappante gelijkenis met de auteur vertoont maar aan zijn personage tevens gedragingen toevoegt die het personage meer laat zijn dan een goed gelijkende protagonist. Weiss laat zijn personage een gejaagde, gestreste indruk maken. Zijn blik drukt wanhoop en verwondering uit. Het is alsof hij door onzichtbare machten is omringd die hem beïnvloeden. Sterke rol.

Kafka wordt geportretteerd als een mens die manoeuvreert tussen de druk die hem door zijn omgeving wordt opgelegd en zijn innerlijke demonen. Een mens wiens dagelijkse bestaan wordt bepaald door plichtsbesef, schuldgevoel en beroepsmatige verwachtingen die zijn familie hem oplegt. Een beklemmende levenssituatie die weinig ruimte laat voor artistieke oprispingen. Je kunt je voorstellen dat de beklemmende vervreemding die Kafka ervaart uitmonden in romans als Het Proces en Het Slot. De film laat het creatieve proces dat leidt tot de literaire werken trouwens niet expliciet zien maar neemt genoegen met gesprekken met vrienden en vage insinuaties die duiden op een bepaalde richting in Kafka’s denkproces. Het zijn geen hartstochtelijke ontboezemingen. De figuur Kafka is ondoorzichtig, ongrijpbaar en houdt afstand tot de kijker.

In de loop van de film wordt de afstand zelfs groter als Holland elementen uit de tegenwoordige tijd inbrengt en in de biografie integreert. Zo wordt de kijker opeens geconfronteerd met toeristen die zich met smartphones in de hand voor het geboortehuis van Kafka ophouden en zich vervolgens te goed doen aan een Kafka-hamburger in een fastfoodrestaurant. Ik zat niet echt te wachten op dergelijke scènes die kritiek uiten op buitensporig consumentengedrag in relatie tot de integere en ingetogen kunstzinnigheid van de auteur Kafka die zich ruim een eeuw eerder in dezelfde contreien ophield. En ja, ik weet het. Vervreemding is een belangrijk thema in de werken van Kafka maar maak dat dan zichtbaar in de biografie zelf. Dat vertoort het kijkritme niet en is een stuk minder vermoeiend.

Erg vervelend dat Holland het niet gewoon houdt bij de biografie van Kafka. De film is in eerste instantie een uitstekende biopic die zich jammerlijk genoeg ontplooit tot een cultuurkritisch essay. De film doet erg zijn best meer te zijn dan een standaard portret van een kunstenaar. Juist door die pretentie blijft Kafka een ongrijpbaar en ontoegankelijk personage. Ik was graag dichterbij gekomen.

Met veel waardering de beschouwing van Collins gelezen over deze film. Ik ben het in grote lijnen met hem eens. Zijn conclusie: Agnieszka Holland maakt een onrustige, soms aangrijpende, veelal afstandelijke en soms vermoeiende film. Agnieszka Holland heeft er voor gekozen om dit keer geen afgeronde biografische film over het leven van Franz Kafka te maken, zoals er al talloze zijn gemaakt, maar gebeurtenissen uit zijn leven niet-chronologisch te combineren met delen van zijn werk, commentaren van tijdgenoten, stukken uit zijn vele brieven, gedachten, metamorfosen en beelden van het Praag uit zijn tijd en het Praag van onze tijd, waar toeristen naarstig op zoek zijn naar sporen van Kafka. Een gedurfde keuze, met als doel dichter te komen bij de persoon van Kafka, die nog altijd even fascinerend als ongrijpbaar blijft.

De vraag is of ze daarin geslaagd is. Het levert een nogal kaleidoscopisch beeld op waar je lastig grip op krijgt. Maar de vraag is of een louter biografisch verhaal ons wel dichter bij de persoon van Kafka zou brengen zoals Collins oppert. Toch bevat de film ook veel bijzondere beelden, zoals de gezinssituatie, zijn gecompliceerde verhouding met vrouwen, de omgang met zijn vader en zijn zuster Ottla, Verbluffend ook de gelijkenis van acteur Idan Weiss als Kafka. Ook andere personages lijken opmerkelijk goed op de personen van destijds (Max Brod).

Interessant ook zijn de beelden van het huidige Praag en de toeristen die op zoek zijn naar sporen van Kafka. Die zijn er vrijwel niet. Terwijl Kafka toch zo nauw verbonden was met de stad waar hij geboren was. In een ver verleden heb ik ze ook gezocht. Niets, zelfs niet in de boekwinkels. Sinds enkele jaren is er een Kafka-museum In Praag. Het is uitgevoerd in de vorm van een labyrint, waar je in het aardedonker doorheen strompelt, terwijl je nauwelijks kunt zien waar je loopt en je ook niets wijzer wordt. Met een zucht van verlichting sta je later weer buiten, in de zon. Het is kennelijk een poging om ons iets te laten meemaken van het duistere leven en werk van Kafka. Ik vond het vreselijk. Het staat in schril contrast met één van de mooiste beelden in de film als Kafka door het parkje langs de Moldau loopt, de Kampa: één en al licht en groen en leven. Want dat was ook zijn wereld.