Stille Freundin (2025)

De film is een driestemmige fuga waarin we drie (of meer) wetenschappers in drie verschillende tijden – 1908, 1972 en een in 2020 – volgen op dezelfde plek op een universiteit bij een gingkoboom. Veelzeggend springen we aldoor van de ene naar de andere tijd door middel van een soort psychedelisch intermezzo want het thema lijkt me verbinding: niet alleen verbinden de wetenschappers zich met andere mensen, maar ook met een plant en/of de gingkoboom (dat is dan die stille vriend uit de titel) want dit zijn wetenschappers die op een nieuwe manier naar het leven kijken en met de planten in contact willen komen (wij kijken naar de planten maar kijken de planten ook terug naar ons?) waarbij alles met alles is verbonden hetgeen de mens verleerd is te ervaren (de film begint ermee dat baby’s nog wel de verbinding ervaren omdat zij de wereld beleven als ware ze onder psychedelische drugs). Dus ook alle mensen zijn met elkaar verbonden – het leven zelf is gebaseerd op de verbinding van ei- en zaadcel waaruit alle mensen zijn voortgekomen – en je kunt de film ook zien als het verhaal van de boom die naar al die wetenschappers die sinds 1832 daar rondlopen kijkt en er het zijne van denkt.

De film is precies zo vaag als je op grond hiervan zou verwachten en helaas ook zo traag als een plant groeit. Ik ben bang dat dit bewust is, zoals de film ook bewust geen dramatische ontwikkelingen kent, zodat de film zelf als een soort psychedelische trip ons laat ervaren in contact met de natuur te komen maar bij mij werkte dat niet (Malick doet dat een stuk beter). De film voelt als een docufictie over drie echt bestaande wetenschappers die voor een doorbraak hebben gezorgd in ons inzicht in het leven van planten en hoe zij met ons en alles in verbinding staan, maar voor een documentaire geeft de film te weinig informatie en inzichten om boeiend te zijn en voor fictie is er te weinig drama om boeiend te zijn. Maar misschien ben ik te mannelijk hiervoor: zoals ook de film suggereert zijn het vooral vrouwen die binding hebben met verbinding (of eigenlijk met taal waarbij de film fijntjes opmerkt dat ook wetenschap haar inzichten noodzakelijk in metaforen uitdrukt) terwijl mannen nu eenmaal van nature solistisch zijn en dit soort wetenschappelijke projecten over verbinding alleen maar saboteren totdat ook zij het begrijpen, al dan niet met hulp van psychedelische drugs.

Als je het leuk vindt om 150 minuten lang te staren naar een bloem of een boom, dan is dit misschien toch iets voor jou. Het volgt drie wetenschappers die in verschillende tijdperken werken of studeren op dezelfde universiteit. In het moderne verhaal onderzoekt neuroloog Tony [Tony Leung Chi-wai] de neurologische activiteit van bomen. Begin jaren 70 helpt Hannes [Enzo Brumm] een medestudent [Marlene Burrouw] bij een experiment dat moet aantonen of bloemen zich emotioneel kunnen hechten aan mensen. Ergens rond het begin van de 20e eeuw ontdekt de eerste vrouwelijke studente [Luna Wedler] aan de universiteit fotografie als middel om flora te bestuderen. Hier en daar mooie plaatjes, maar van verhaal, samenhang of überhaupt iets interessants is amper sprake. Arthouse op zijn smalst.

volledig

Verhalen verteld vanuit het perspectief van een oude boom die midden in een botanische tuin staat. Het begint allemaal met een close-up van een merkwaardig object waaruit (weergegeven in time lapse) een stengel groeit die uit de grond schiet en zich tot een plant ontwikkelt. Een plant die een boom wordt. De boom die het rustige middelpunt is van drie verhalen die zich los van elkaar en over een tijdspanne van ruim een eeuw afspelen maar zich thematisch laten samenvoegen.

Aan een Duitse universiteit begint Grete in 1908 als eerste vrouw die aan deze onderwijsinstelling is toegelaten aan de studie plantkunde en ontwikkelt een fascinatie voor een ginkgoboom in de botanische tuin. In de jaren 70 ontwikkelt de student Hannes die uit een dorp afkomstig is en op de campus een verloren indruk maakt, eenzelfde fascinatie voor de boom. En in het jaar 2020 raakt de Chinese neurowetenschappen Tony in de ban van de boom en vult de leegte van de lockdown met een experiment op de ginkgoboom.

De drie personages hebben niet alleen hun fascinatie voor de boom en hun algemene interesse in planten gemeen, maar delen ook een gevoel van eenzaamheid en een schijnbaar onoverbrugbare afstand tot hun omgeving. Grete is de enige vrouw aan de universiteit en zij moet aan hogere morele en vakmatige eisen voldoen dan haar mannelijke medestudenten. Hannes kan zich niet echt aanpassen aan de liberale en rebelse sfeer die in de jaren 70 aan de universiteit heerst. En de Chinese Tony wordt als vreemdeling door zijn nieuwe omgeving met argwaan bekeken, vindt geen aansluiting en raakt door de lockdown verder geïsoleerd.

Ze vinden troost in de aanwezigheid van planten. Gedreven door hun wetenschappelijk interesse en aangemoedigd door hun isolement ontdekken ze dat planten zeer individualistisch ingestelde en ook zeer gevoelige wezens zijn. Die constaring is een gevolg van proefnemingen, ontdekkingen en waarnemingen. Een proces dat in een zeer rustig tempo voorbijglijdt. Visueel en dramaturgisch baart de film weinig opzien. Sfeer is er wel. De beeldtaal is ingetogen en poëtisch en nodigt uit tot contemplatie.

Voor sommige kijkers zal het trage tempo waarin alle gebeurtenissen zich voltrekken een beproeving voor hun geduld zijn. Anderen zullen hun geest heerlijk filosofisch kunnen laten dobberen in de serene atmosfeer die de film creëert. Zo zou je kunnen dobberen over de verschillen tussen mensen en niet-menselijke wezens. Of je kunt dobberen over de schijnbaar onoverbrugbare verschillen die bestaan tussen mensen onderling. Of dobber erover hoe in tegenstelling daarmee de kloof tussen mens en niet-menselijk levend wezen gemakkelijk valt te overbruggen. Of dobber over iets anders dat binnendrijft.

De film verkent met behulp van lange shots de bijzondere band die de personages hebben met hun plantaardige omgeving. Eerder schreef ik dat de film visueel weinig opzien baart. In sensationeel opzicht is dat ook het geval. Wel bijzonder is de keuze van de regisseur Ildikó Enyed om de drie verhalen die zich in drie tijdvakken afspelen in verschillende formats weer te geven. 35 mm en zwart-wit voor de vroegste periode. Een korrelig 16 mm formaat dat soms doet denken aan filmpjes gemaakt met een ouderwetse handcamera voor de dartele jaren 70. En digitaal camerawerk voor de killere hedendaagse tijd. Passende keuzes die aan de verschillende verhaallijnen een sfeervolle meerwaarde geven.

Stille Freunde drijft verhaaltechnisch en acteertechnisch op minimalisme. Weinig verhalende inhoud. Weinig innerlijke investering in de personages. Weinig uitbundigheid bij de acteurs. Wel een bijzondere sfeer. Serene rust. Het tempo traag. Een lange film. Ook dat nog. Een beproeving voor mijn geduld was de film niet. De film bleef blijvend intrigeren. De sereniteit, de lyrische accenten en de intense gedrevenheid van de personages grepen me. Het einde kwam sneller dan op voorhand verwacht. Het was fijn om mee te gaan in de transcendente beschouwingen van de regisseur over onzichtbare banden tussen tijden, plaatsen en drie personages die overeenkomstig gefascineerd raakten.