Riefenstahl (2024)

In de NRC van vandaag staat een interessante recensie die eigenlijk beter duidelijk maakt wat deze documentaire over Leni Riefenstahl laat zien, dan dat de documentaire dat zelf doet. Ik vond het een nogal brokkelig geheel, een lange zit en zat me voortdurend af te vragen wat deze documentaire nu eigenlijk wil laten zien. Dat Leni Riefensthal een overtuigde nazi was en een groot bewonderaar van Adolf Hitler, van wie ze zelfs een huisaltaartje had gemaakt? Dat wisten we al. Dat van dat huisaltaartje zit overigens niet in deze documentaire.

Dat ze een geniale filmer en propagandist van het nationaal-socialisme was, wisten we ook al. Je hoeft de films 'Triumpf des Willen' en 'Olympia' maar te zien om te begrijpen hoe verduiveld knap die gemaakt zijn. En hoe Hitler daarin is afgebeeld op een wijze die alleen een bewonderaar kan doen. Riefenstahl heeft haar hele na-oorlogse jaren besteed aan een soort rehabilitatie, en dat is in de jaren zestig en zeventig nog min of meer gelukt ook. Onvermoeibaar trad ze op in talkshows en gaf ze interviews aan 'journalisten', presentatoren en producenten, die steeds weer de zelfde vragen stelden en antwoorden kregen die ze niet wilden horen. Want Leni Riefensthal had haar eigen waarheid.

Wat de documentaire ook laat zien hoe onbeholpen en onvolwassen Duitsland tot in de jaren negentig omging met het oorlogsverleden. En hoe gebrekkig dat denazificatieproces direct na de oorlog is uitgevoerd. Ook Riefenstahl werd toen geen strobreed in de weg gelegd. En in latere jaren was iedereen maar voortdurend bezig met Riefenstahl, terwijl alle nazi's zich koest hielden en de echte oorlogsmisdadigers al heel snel vrij rondliepen. Tot in de jaren zestig had niemand in Duitsland het ooit over Auschwitz en de Holocaust. En nu is het 2025 en zijn ze daar nog steeds bezig met die Riefenstahl.

We weten dat Leni Riefenstahl een unieke vrouw was die in een mannenwereld erin slaagde haar ambities te verwezenlijken: een onvergetelijke regisseur worden van het grote Duitse Rijk. Wie Triumph des Willens (Rijksdag 1934) en Olympia (Olympische Spelen, Berlijn 1936) ziet, herkent haar ontegenzeggelijke kwaliteiten.

We weten dat Leni Riefenstahl na WO II haar lange leven heeft besteed om duidelijk te maken dat zij een kunstenaar was (en is) die geen weet had (en heeft) van politiek. Bereidwillig stond zij iedereen te woord om dit te beklemtonen, schreef tien jaar lang aan haar autobiografie en 'schoonde' voortdurend haar persoonlijke archief op met als doel haar beoogde imago te bevestigen.

We weten dat Leni Riefenstahl een manipulatieve vrouw was die, als vragen te indringend werden, in woede kon uitbarsten, die glom van de fanmail die ze ontving en die, na de vrijlating van Albert Speer, tot zijn intieme vrienden gerekend kon worden.

Wanneer we dit allemaal al weten, wat voegt deze documentaire dan toe aan onze kennis?

Weinig tot niets, ben ik bang.

Leni Riefenstahl was een uitermate fascinerende vrouw en blijft ook mijn nieuwsgierigheid opwekken. De makers kregen voor deze film toegang tot haar archief, waarin ze erg veel had bewaard. Cassettebandjes met interviews, vele foto's en veel filmmateriaal en zelfs fanmail. Er zijn wat nieuwe puntjes die dat archief duidelijk maken, maar als je al het een en ander over Riefenstahl gezien en gelezen hebt biedt deze documentaire toch niet heel veel nieuws. De vraag die het meeste fascineert (waar stond ze precies tussen de apolitieke opdrachtfilmer die ze zelf beweerde dat ze was en de oorlogsmisdadiger waar sommigen haar voor uitmaakten zal nooit helemaal beantwoord worden, maar er zullen de komende decennia nog vele mensen zijn die die vraag proberen te beantwoorden.

Net als bij De Propagandist (2024) over de Nederlandse filmmaker in dienst van de nazi’s Jan Teunissen gaat het in Riefenstahl (2024) over de schuldvraag: wist Riefenstahl van de gruwelijkheden die haar opdrachtgevers begingen, erkent ze dat ze zelf met haar werk daaraan heeft bijdragen en heeft ze spijt? Het resultaat van haar verdediging tegen de verwijten is bij haar niet anders dan bij Teunissen: ze wist niets van de gruwelijkheden, ze maakte alleen maar films (ja, inderdaad voor de nazi’s maar die waren nu eenmaal aan de macht en 90% steunden in die jaren ’30 Hitler dus hoe kun je het haar kwalijk nemen dat ze hun opdrachten aannam?), films zijn iets heel anders dan politiek dus ze is onschuldig en waarvoor moet ze dan spijt hebben? Ze wenst dan ook niet als nazi te worden geportretteerd en zich aldoor te moeten verdedigen (ze is nota bene ook vrijgesproken van oorlogsmisdaden) maar deze documentaire heeft als enig doel haar als een nazi te portretteren (die ze niet was). Eerlijk gezegd vind ik dit gekissebis tussen haar en haar critici niet zo interessant, net zo min als de andere aspecten van haar persoon en leven waar de documentaire op in gaat zoals haar ontmaagding of de steun die ze nog krijgt van sommigen (met de suggestie dat de nazi’s nog steeds onder ons zijn).

Net als De Propagandist is Riefenstahl daarom een film die hooguit een enkele historicus, die alles wil weten over Riefenstahls leven, of een fervente Riefenstahl-hater kan boeien. Wat in mijn ogen wel interessant is (maar dat komt misschien door mijn filosofische insteek) komt geheel niet aan bod: haar werk (!), waarom is het propaganda (opmerkelijk genoeg ook wel Rattenfängerfilm in het Duits genoemd) en wat is de relatie tussen fascisme en kunst? Bij de film De Propagandist heb ik wat gezegd over propaganda: bij deze film wil ik dan maar zelf iets zeggen over de relatie tussen kunst en fascisme omdat meteen in het begin van de film duidelijk wordt dat er gelijk een klik was tussen Riefenstahl en de nazi’s, ook al geloof ik haar dat zij geen nazi in de zin van anstisemiet e.d. was, hetgeen ik wil begrijpen. De klik zit volgens mij dan ook niet in de politieke ideologie maar in eenzelfde ethiek en esthetiek van kracht, schoonheid, gezondheid en een ‘triomf van de wil’ dus de sterke wil die Hitler politiek belichaamde en die zich bij haar uitte in tomeloze ambitie waarin ze tot het uiterste gaat om het beste resultaat te krijgen (niet voor niets is naast Triumph des Willens (1935) haar bekendste werk het verslag van de Olympische Spelen, Olympia (1936) want het is in wezen een sportersethiek met een daarbij horende esthetiek van mannelijke kracht). Het is veelzeggend dat ze tijdens het maken van Olympia in de ban raakte van de zwarte sporter Jesse Owens die voor haar het summum van schoonheid belichaamde en dat ze na de oorlog haar werk voortzette in Afrika (in die zin dat ze zwarte lichamen bewonderde was ze dan ook zeker geen racist).

Daarbij speelt nog een ander aspect dat eigen is aan de kunst en dat verwant is aan ‘de sterke wil’: de vervoering. De kunstenaar gaat geheel op in zijn onderwerp – voor Riefenstahl het excuus om te beweren dat ze alleen met haar kunst bezig was en niets met politiek had – hetgeen ook eigen is aan religie en welke trance het fascisme na de dood van God politiek herschiep in de vorm van massa-bijeenkomsten en de opzwepende redevoeringen van Hitler, resulterend in een ‘hysterie’ die Riefenstahl zal hebben herkend als eigen aan de kunst (een interessant beeld vind ik dat van Hitler die zichzelf zag als heldentenor in een Wagneriaanse opera). Sowieso is het fascisme in hoge mate ontstaan uit de kunst: de eerste fascistische staat werd in 1919 opgericht door de dichter d'Annunzio waarbij alle politiek tot theater werd gemaakt maar ook zeer invloedrijk was bv. het radicaal-linkse futurisme welke kunstbeweging opriep tot de vernietiging van al het oude en een nieuwe esthetiek proclameerde van oorlog, snelheid en kabaal, gebaseerd op het moderne levensgevoel waar alles draait om opwinding. Het fascisme is zo een beetje een modernistische revolutie om de moderniteit (individualisme) te vernietigen en op een politieke manier de voormoderne religieuze mystiek van opgaan in iets bovenindividueels dat jou leidt (der Führer) te herwinnen. Dat zal Riefenstahl hebben ervaren en aangesproken toen zij Hitler hoorde en wat ze later ervoer en aansprak bij het ‘oervolk’ in Afrika. Hoe dan ook, ik denk dat wat Riefenstahl instinctief aansprak in Hitler en zijn beweging deze fascistische esthetiek is waarbij het bijzondere is dat zij tegelijk die esthetiek mede heeft vormgegeven of geëxpliciteerd door middel van haar films (waardoor de nazi’s op hun beurt in hun nopjes met haar waren). Maar dat maakt haar niet schuldig dus daar gaat de documentaire dan ook niet over.