Soms doet MovieMeter mij bijna huilen. Dan lees je het ene onzinnige bericht naar het andere. Filmervaringen zijn subjectief, maar soms kan ik me niet aan de indruk onttrekken dat sommige kijkers wat te snel een film opgeven. Bij The Grey Zone lijkt het erop dat mensen zich er zo aan gestoord te hebben dat er Amerikaans in gesproken wordt dat ze vervolgens de complete film niet meer serieus namen. Om daarna gek genoeg Schindler's List en The Pianist aan te halen als voorbeelden van hoe het wel moet. Britse acteurs zijn makkelijker te accepteren als Duitsers, Polen of Hongaren dan Amerikanen? Maar goed, ik ben dan ook niet iemand die zich doorgaans aan deze talenkwestie stoort, die trouwens bijna alleen maar in oorlogsfilms de kop opsteekt.
Dat is allemaal nog tot daar aan toe, maar wat hier staat kan echt niet:
MNV2 schreef:
Typisch zo'n Hollywoodproductie die met concentratiekampgruwelen geld probeert te verdienen.
Dit is gewoon niet waar. Nou heb ik geen idee hoe dit gefinancierd is of welke motivatie Tim Blake Nelson zelf noemde om The Grey Zone te maken, maar vergeleken met deze film zijn Schindler's List en The Pianist simplistische blockbusters. Mijn punt hier is namelijk dat The Grey Zone vooral een dappere film is, die een blik durft te werpen op de Holocaust die ik nog niet eerder in een film tegen gekomen ben: een compleet hopeloze blik. Schindler's List, The Pianist of het wat slechtere La Vita È Bella pakken vooral verhalen met wat meer hoop om over de jodenvervolging te vertellen. Hier heb ik geen problemen mee, we hebben dat soort verhalen nodig en het is altijd goed om te zien dat menselijkheid ook tijdens de meest zwarte bladzijdes van de geschiedenis zich liet zien. Toch, de Holocaust is niet bepaald het verhaal over overlevende joden. Dat beweerd ook niemand, maar feit is dat het een verhaal is over een enorme massamoord die bijna geheel systematisch is uitgevoerd, bijna letterlijk als lopende bandwerk. En dit haalde niet alleen het slechtste in nazi's naar voren, maar in iedereen die er ook maar iets mee te maken had, inclusief de joden.
Wat ik nog nooit in een film was tegengekomen en wat je ook niet op de middelbare school bij geschiedenis leert (althans ik niet) is dat onder de joden in de kampen er ook een overlevingsstrijd ontstond. Zo konden sommigen van hen in het kamp privileges krijgen, waaronder gewoon goed eten en betere slaapplaatsen, maar vooral werden ze langer in leven gehouden. Daar stond tegenover dat ze duistere taken voor de nazi's moesten verrichten, zoals in deze film, waarin we een groep van die joden zien die de andere joden naar de gaskamers moeten leiden, terwijl ze hen gerust moeten stellen en zelfs de indruk moeten wekken dat alles goed komt. Een andere jood, een dokter op wiens memoires een groot deel van deze film gebaseerd is, werd de persoonlijke assistent van Mengele en kreeg zelfs een eigen kantoor, op voorwaarde dat hij de gestoorde Mengele hielp en de andere joden bespioneerde, mochten ze van plan zijn een opstand te starten. Het zou kunnen dat ik twee jaar geleden een stuk van de memoires van deze dokter gelezen heb, maar ik weet niet zeker. In ieder geval heb ik via de universiteit zo'n ooggetuigenverslag gelezen waarin de hiërarchie onder joden in concentratiekampen toegelicht werd en ook het hele systeem van privileges werd uitgelegd. Ik vond het bijzonder verontrustend om te lezen, eens te meer omdat het zo gemakkelijk voor te stellen is dat mensen inderdaad zulke daden verrichten voor beter eten, betere kleding en vooral een aantal weken extra leven. Extra akelig is dat het allemaal onderdeel is van één systeem. De joden die hun medeslachtoffers naar de ovens begeleiden kun je niet echt iets verwijten, omdat ze helpen iets te doen wat ook zonder hun wel gedaan zou worden. Zij houden zich vast aan wat ze hebben, wat misschien niet heldhaftig is, maar ook niet oneerlijk.
Nadat ik hierover gelezen had vroeg ik me af waarom ik dit nooit in een film had gezien, maar het antwoord daarop werd me al snel duidelijk: wie wil er een film kijken waarin mensen alleen slecht kunnen handelen en die ook nog waar gebeurt is voor miljoenen mensen? The Pianist en Schinlder's List hebben succes omdat ze de wrede Holocaust kunnen brengen, zonder dat we compleet gedeprimeerd de bioscoop uitkomen. Maar Stanley Kubrick had ergens gelijk toen hij stelde dat een film die werkelijk over de Holocaust zou gaan onkijkbaar zou zijn. Onkijkbaar is The Grey Zone nog net niet, maar het sterke is dat hij de hierboven genoemde dilemma's in gaat. Deze film oppervlakkig noemen is gewoon je reinste onzin. De personages stellen zich constant de vaag of wat ze doen goed is, terwijl ze constant beslissingen moeten nemen waarbij keuze 1 kwaadaardig is en keuze 2 ook kwaadaardig is. En beide keuzes leiden naar de dood, met hoogstens een maandje uitstel.
Zelfs de heldendaden die de joden hier proberen te verrichten - de redding van het meisje en het opblazen van een crematorium (beide waargebeurd!) - zijn acties van pure wanhoop en radeloosheid. Ze weten dat ze weinig uithalen, maar ze moeten iets proberen. Het meisje is een extra interessant element. De werking van de concentratiekampen was zo effectief omdat het een geoliede machine was, waarin ieder zich als een schroefje kon zien dat gewoon automatisch aan het draaien blijft. Met zo'n visie hoef je jezelf geen morele vragen te stellen. Het meisje wordt een schroef die uit plaats is. Haar doden zou buiten het systeem om moeten gebeuren, vandaar dat ook de nazi's er moeite mee lijken te hebben om haar om te brengen: het lijkt, hoe ironisch, wel moord.
The Grey Zone is een van de sterkste, misschien wel dé sterkste Holocaustfilm die ik tot nu toe zag (ik moet Schindler's List eens herzien). Hij is compromisloos en biedt geen enkele hoop waaraan de kijker zich kan vastklampen. De beelden zijn grauw, de personages hebben dubbelzinnige persoonlijkheden en zijn zich daar van bewust. Dat het allemaal wat afstandelijk gebracht wordt is bijna een redding: daardoor wordt het hier juist niet onkijkbaar. Bovenal is het wellicht de meest realistische film over dit onderwerp, in ieder geval inhoudelijk. Dan val ik niet over minuscule dingetjes als Amerikaanse accenten of gras dat buiten de kampen groeide. Zelfs het feit dat de acteurs er niet ondervoed uitzagen is niet onrealistisch, aangezien we hier joden volgen met privileges en die kregen gewoon goed te eten.
Oké, de film is niet perfect. Soms voelde het me iets teveel aan als een uiteenzetting. De dialogen bestaan vooral uit morele discussies tussen personages dan uit realistische gesprekken, al komen de dialogen wel echt voort uit de personages. Een iets beschouwendere aanpak had misschien mijn voorkeur, maar dan was het wellicht nog lastiger te bekijken geweest (in de VS heeft deze film opvallend vaak de absurde kritiek gekregen inhoudelijk te duister te zijn). Misschien had een wat meer bezeten regisseur (Polanski?) er dan ook meer uit kunnen halen. Wellicht omdat Tim Blake Nelson hier een eigen theaterstuk bewerkte dat hij vooral geïnteresseerd was in dialogen en iets minder op een filmische vertelling.
Niettemin is dit een vergeten film die meer aandacht verdient. Veel beter dan de meeste films over dit onderwerp.
4*
P.S.: Ik bedenk me nu dat ik praktisch geen Europese films ken die zich in concentratiekampen afspelen. Je zou zeggen dat de realistische aanpak van deze film meer iets zou zijn voor Europa, maar kennelijk niet. Of weet ik er gewoon niet van af? Ik weet dat er een aantal bekende documentaires zijn (Night and Fog, Shoah), maar speelfilms? Ik kom niet verder dan La Vita È Bella, wat eigenlijk gewoon een sprookje is, en The Boy In the Striped Pyjama's, wellicht de slechtste film over de Holocaust. Helaas lijkt het erop dat dat nu de twee films zijn die op middelbare scholen vaak vertoond worden om de jodenvervolging bij te brengen. The Grey Zone is wellicht een stap te pessimistisch, maar pak dan gewoon Schindler's List of The Pianist zou ik zeggen.
P.P.S.: Dit is wellicht de meest neerslachtige recensie die ik tot nu toe geschreven heb. Ik kwam er niet omheen.