Cupido

Voordat ik Avatar zag had ik niet het idee dat cgi een volledige film zou kunnen dragen, na het zien van Avatar ben ik daar nog steeds van overtuigd. Nu roep je natuurlijk wel de problemen op jezelf af als je een wereld middels cgi probeert te scheppen met kleuraccenten die je tegenkomt in de mooiste snoepwinkels, die wereld krijgt dan al snel iets artificieels over zich. De vergelijking met de Efteling die ergens gemaakt werd gaat wel een beetje op voor Avatar en het liefst zie ik cgi dan ook nog steeds in een ondersteunende rol.

Mijn kritiek op de film ligt in eerste instantie bij het design van de Na’vi, het alienras dat centraal staat in de film. Voor het tot stand brengen van de Na’vi liet Cameron zich inspireren door Gollem en de motion-capture techniek uit Lord of the Rings. Ik vond Gollem echter (hoewel ook zeker niet perfect) een stuk overtuigender dan deze Na’vi. Waar de bleke hobbit vuil was, wonden had en zichtbaar getekend door het leven ging ogen de Na’vi nogal opgepoetst blauw in de ruige wereld van Pandora, ik zag weinig onderscheid wat dat betreft binnen dit eeuwenoude jagersvolk. De slungelachtige kruising tussen kat en mens (Swat Cats) mist volledig het rauwe tastbare design van bijvoorbeeld de Alien uit Camerons ‘Aliens’, die niet geheel toevallig mechanisch tot stand kwam. De Na’vi komen nooit echt volledig tot leven, ze blijven plastisch, wat erg jammer is gezien het plot en de thematiek.

Het design van de Na’vi is al met al de grootste teleurstelling van de film, maar daar had ik me naar aanleiding van de trailer eigenlijk al op ingesteld. Deze aliens zijn het best te vergelijken met (natuurlijk al eerder opgemerkt) indianen, maar eigenlijk is de wereld van Pandora niet zo gek veel anders dan die van de mens: planeet Aarde. Wat we te zien krijgen in Pandora is voornamelijk ontsproten uit archeologie, mythologie en biologie. Wezens die bijvoorbeeld voorbijkomen doen sterk denken aan paarden (met 6 poten die elkaar alleen maar in de weg zitten) apen, wolven, draken, dino’s en insecten. Ik las een bericht hier van iemand die beweerde dat Avatar-haters (waartoe ik overigens niet behoor) een gebrek aan fantasie hebben, laat ik nu beweren dat het de wereld van Avatar soms ontbreekt aan fantasie (de film is sowieso meer ‘fiction’ dan ‘science’). Van een ecologisch systeem waarin de mens niet kan overleven (klopt het dat er geen zuurstof was op Pandora? Maar hoe ontstond dat vuur dan?) verwachtte ik toch een wat creatievere, meer doordachte wereld, afgezien van de flora die zo nu en dan het kitschgehalte omhoog helpt. Maar goed, ik ben nu misschien een beetje aan het muggenziften en hier staat bovendien tegenover dat ik genoeg gezien heb waar mijn kaken van op de grond vielen: kippenvel vergezichten (het 3d effect is inderdaad verbluffend) en schepselen en planten die écht eng en afstotelijk zijn. Ik was ook telkens blij wanneer ik even in Pandora weg kon vluchten voor de verschrikkelijk duffe militaire bende.

Bush, Irak en de Islam zijn namelijk nooit ver weg, zelfs niet op Pandora. Garant voor branderigheid staan de oorlogszuchtige, ja-knikkende Amerikaanse soldaatjes (“Get Some!”) en de imperialistische Selfridge (Self rich?! wat subtiel!), die maar al te graag een bom gooit op het Mekka van de Na’vi om dat stukje waardevolle unobtanium in handen te krijgen. En dan vergeet ik nog het all-muscles-and-no-brains personage te noemen van de kolonel (“I wanna get home before dinner”). Die machobullshit irriteerde me ook al enigszins in Aliens. De mensheid heeft blijkbaar nog steeds niks geleerd na twaalf miljard films en honderden jaren verder in de toekomst. Ik heb Ribisi zelden zo mager zien acteren trouwens, die kolonel was al helemaal huilen met de pet op. Verder ontbreken de held, de nerd en de achterdochtige stamopvolger niet in het verder toch al wat clichématige plot.

Nu klink ik erg negatief over Avatar en dat lijkt gezien de score die ik er aan toe ken niet gerechtvaardigd. Na een twee uur durende afwisseling tussen verwondering en lichtelijke irritatie begint namelijk het geknal en geschiet en Cameron beheerst het brengen-van-spektakel als geen ander, de hoop op wat meer materie is dan allang vervlogen en het dagje Efteling eindigt in de Python. Toch wil ik met dit bericht even mijn teleurstelling uiten over wat de film van het jaar had kunnen zijn en wil ik wat tegengas bieden aan de enorme hype, hosanna-uitingen en hoge score voor deze film.

Vooral het eerste uur van Insidious is echt eng. Dat komt voornamelijk door het gebruik van de point of view en longtake waarmee personages gevolgd worden en de kijker daarom op elk moment iets om de hoek kan verwachten. Ook de composities dragen bij aan de spanning, door expres ellenlang de soft focus te houden op deuren, ramen, openingen etc. in de achtergrond, wederom met het idee dat er elk moment iets tevoorschijn kan komen. En in scenes waar het moet, worden het aantal cuts opgevoerd, alsof die gelijk loopt met het ritme van het hart. Waar Wan in Saw er lustig op los monteerde, gebruik hij de editing nu veel slimmer en effectiever om echt iets engs neer te zetten. Hoogtepunt is toch wel de scène waarin het medium, Elise, die demoon beschrijft die in de hoek van het plafond zit. Haar point of view laat niets anders zien dan duisternis, haar gezicht verraadt pure angst en weerzin. Enorm goed geacteerd en slim omgegaan met suggestie! De geluidsband is ook effectief: het tikken van de klok, het kloppen van een hart, menselijk gekrijs wat overgaat in strijkers en vice versa.

Maar, zodra de film overgaat op het idee van astrale projectie, opzich een cool uitgangspunt, wordt de film stukken minder effectief. Zo vind ik het idee van geesten die letterlijk het gevecht met je aangaan enorm banaal eigenlijk, binnen die astrale projectie, maar ook in real life. Schimmen, reflecties, voorwerpen die bewegen zijn enger dan vieze mannetjes die je af proberen te likken als een boterham. Ook is die demoon, die me eerst zoveel angst inboezemde, uiteindelijk lang niet zo 'insidious' eenmaal binnen die astrale projectie, juist omdat ie zo frequent zichtbaar wordt en het gevecht aangaat. De kracht van een demoon zit hem in zijn gave om de sfeer te bepalen alleen al door zijn aanwezigheid. De suggestiviteit maakt jammer genoeg plaats voor clichématige actie.

Ik had veel van Insidious verwacht en de film heeft deels mijn verwachtigen waargemaakt. Het is een film met enorm veel potentie en goede ideeën, maar oogt helaas soms ook nogal amateuristisch en knullig.

Wat te zeggen over Malicks nieuwste telg. Uiteraard is dit weer een werk van uitzonderlijke schoonheid, waarbij de hand van de meester in elk shot voelbaar is: de wiegende camera, de ritmische montagesequenties, het weglaten van narratief, meedobberen op gedachten en herinneringstromen. Malick weet als geen ander de kleine spaarzame momenten in het leven (een blik, een glimlach, een aanraking) op film te vangen. En altijd zijn daar de fluisterende gedachtestromen van de personages en de klassieke muzikale begeleiding onder de beeldenpracht. Misschien nog prominenter zijn de klanken van fluitende vogels, het gekabbel van beekjes en rivieren en het geraas van de wind. Alles bruist en leeft in Malicks wereld.

Het is een oneindige stroom van leven die ooit begon met de oerknal, het universum, de aarde, de eerste levenscellen, de dinosaurier en ons tenslotte brengt naar de ontwaking van de complexe levensvorm die de 'mens' heet. Altijd aanwezig is de cyclus: de vergankelijkheid van levensvormen die plaats maken voor andere of nieuwe levensvormen. Niets is voor eeuwig behalve het leven zelf: de bron. Meest centraal in de film staat het jaren '50 gezin en de botsing tussen 'nature' (de vader, het verstand, het ego, dissonantie) en 'grace' (de moeder, het gevoel, integriteit, harmonie). Diep ontroerend is de manier waarop vooral de oudste broer hier mee omgaat: altijd vindt het geworstel tussen vader en moeder in hem plaats. Natuurlijk maken deze aspecten 'the Tree' tot de grootste, meest ambiteuze en fragmentarische film van Malick tot nu toe, maar in zekere zin zijn deze thema's inherent aan zijn werk. Malick giet dezelfde stijl en thema's in een andere tijdsperiode of setting.

Hoewel de film rijk is aan symboliek en het gemis aan structuur de kijker misschien het gevoel geeft dat we te maken hebben met een enorm pretentieuze puzzel is de film vrij simplistisch in wat het wil vertellen, of beter gezegd: wat het je wilt laten voelen. Pitt vertelde in een interview dat Malick eerder een spiritueel ingesteld mens is dan religieus en in zekere zin sluit Malicks boodschap aan op veel spirituele leren die in essentie allemaal hetzelfde zeggen: ontwaak, geniet van al het leven om ons heen, zet je er niet tegenaf, accepteer wat is, onze problemen stellen niks voor binnen de oneindigheid van het bestaan. Veel critici betichten Malick van mooifilmerij, maar hoe kan je de kijker het wonder van het leven nou laten ervaren zonder dit wonder te laten zien en horen? Malick slaagt hier grandioos in en ik denk dat ik niet overdrijf als ik stel dat de beste man een groot spritueel leermeester van onze tijd is.

Heb ik dan totaal geen kritiek op de film? Jawel, maar deze kritiek is net als onze menselijke problemen redelijk verwaarloosbaar binnen de algehele ervaring: Zo vond ik de dino's niet altijd overtuigend geanimeerd, sleept het jaren '50 gedeelte hier en daar een beetje door teveel repetitie, en is de climax zelfs voor Malick's begrippen wat dweperig. In mijn gedachten worden deze scénes echter nu al beter.