Skammen (1968)

Sterke film van Bergman over het effect dat oorlog heeft op de levens van gewone, onschuldige mensen.

Skammen, een minder bekende film in het oeuvre van Bergman, is een simpel, erg sober en diepgaand psychologisch drama over een jong echtpaar dat strijdt voor hun leven tijdens oorlogstijd, en tijdens die gruwelijke periode hun relatie ziet veranderen.

Jan en Eva (Max Von Sydow en Liv Ullmann in uitstekende rollen) verworden gedurende de burgeroorlog van een liefdevol paar tot een harteloos, egoïstisch stel, wanhopig in hun poging te overleven.

Wat de sfeer nog meer bevreemdend maakt is het feit dat zowel het land waar het zich afspeelt en de partijen die oorlog voeren, als de reden en de uitkomst van de oorlog niet verklaard wordt. Dit geeft Skammen een wat vreemde surrealistische dreiging.
Bergman toont in deze film dat de echte slachtoffers van oorlog de wonden zijn die deze nalaat in de ziel en de levens van de gewone, onschuldige burgers zoals Jan en Eva.

De glasheldere, spaarzame fotografie (van Sven Nykvist) is uitstekend en geeft de film een nog wat blekere, meer deprimerende toon mee. Skammen is een van de zwaardere films uit het oeuvre van Bergman, zonder de meer lichtzinnige en humoristische scène's zoals in Det Sjunde Inseglet of Jungfrukällan.

De relatieve onbekendheid van deze film doet geen recht aan de kwaliteit er van. Het is niet Bergman's beste werk, maar persoonlijk vond ik hem niet minder dan bijvoorbeeld de films uit de Stilte-trilogie (uitgezonderd Tystnaden). Uitstekende film dus.

De beste Bergman die ik tot nu toe gezien heb. De erg mooie fotografie van Nykvist in combinatie met de sobere, deprimerende setting was werkelijk prachtig. Ook de kleine verhaaltjes tussendoor de eenzame wijnhandelaar maakten met zeer weinig woorden en precisie-beelden duidelijk hoe eenzaam iemand kan zijn.

Helaas waren er ook nog wat maartjes. Wederom (hoewel gelukkig veel minder dan in de andere Bergman's die ik gezien heb) dat overloze onnatuurlijke filosofische gezwam. Als soap-acteurs lepelen ze de ene na de andere onnatuurlijke 'diepzinnigheid' op. Maar zoals gezegd, was dit zeer spaarzaam. Wat me ook tot nu toe iedere keer zeer irriteert in een Bergman film (maar ook deze keer niet zo prominent aanwezig) is het feit dat de hoofdrolspelers altijd een 'intellectueel' beroep hebben (deze keer waren het allebei musici). Het zullen nooit es vervallen mensen a la Dostojevski persoonlijkheden zijn. Alsof Bergman zich graag identificeerde met dit soort mensen en liever neerkeek op het plebs. Doch deze film loopt daar iets minder mee te koop.

Verder nog de ode aan landgenoot Alfred Nobel, met de zeer echt aandoende explosies. De oorlog is goed in je huiskamer voelbaar.

Een loodzware film, zonder een greintje humor, en met een einde zonder enige hoop of ook maar één positief element. Daar word je niet vrolijk van, en de film dreigt ook continu een karikatuur van zichzelf te worden, zoveel pessimisme kan niemand verdragen. Dat dit niet gebeurt ligt aan het talent van Bergman, aan de schitterende acteurs, en inderdaad ook aan de onwaarschijnlijk indrukwekkende explosies. Daarnaast is het ook een diepmenselijke film die het effect van oorlog perfect weet weer te geven. Maar het mocht iets minder zijn, dat wel.

Is onderdeel van de Klassiekers reeks brabantfilm.nl, komend jaar weer TE veel goede films in o.a. Tilburg, Eindh en Breda. Tjek ZEKER even t programmaboekje met o.a. ook The Bad Sleep Well, La Strada, Mon Oncle, Zazie dans le Métro, etc etc...

Helaas draait Skammen pas in juli 2007 in Breda, dus moet ik nog maar even wachten...

En weer een meesterwerk van Bergman, maar wel zéér pessimistisch. Natuurlijk neigt hij altijd naar het sombere, maar hier is het toch wel extreem. Met de bekende cast & crew levert deze indrukwekkende prent af. Dit betekent dat er weer hyperrealistisch geacteerd wordt van de altijd overtuigende Max van Sydow en Liv Ullman en het camerawerk weer feilloos is, hoewel ik die er iets minder vond uitspringen dan anders.

Het verhaal volgt een getrouwd stel in een anonieme oorlog. IJzersterke zet, want zo kan de kijker nooit een kant kiezen (die eigenlijk vaak al voor je is uitgekozen: Duitsers blijven Duitsers en geallieerden blijven onze redders). Zo zitten wij ook midden in deze ellende, net als het tweekoppig gezin. Ook mooi is dat hier de rolwisseling eens anders is; niet het stereotype van de machoman en de gillerige vrouw, maar een overgevoelige man en een vrouw die voor hen beiden zich erdoorheen moet slaan. In tegenstelling tot bijvoorbeeld Vargtimmen (Uur van de Wolf) vond ik niet dat er hier sprake was van een duidelijke opbouw 'van kwaad tot erger'. Er was een duidelijk keerpunt waar het huwelijk de mist in ging, en dat vanaf toen de ellende tot hun diepste doordrong.

Dit neemt niet weg dat er op een briljante en bikkelharde manier getoond wordt hoe de oorlog levens verpest. Uiteindelijk is het heilige uit het huwelijk verdwenen, pleegt Eva overspel, waardoor Jan compleet doorslaat. Zo aangrijpend en vreselijk om de overgevoelige vioolspeler Jan te zien veranderen in zo'n monster. Het laatste stuk was een beetje een vreemde lengte; je bent wel even op die boot, maar het is niet echt een op zichzelf staand onderdeel van de film, waar naartoe werd geleefd oid. Maar natuurlijk is dat ook niet zonder bedoeling gedaan, want nu lijken deze mensen voor eeuwig door te moeten dobberen in de hel van de oorlog, en anders wel in hun eigen hel. Eva's eindmonoloog is ontzettend ontroerend, echt hartverscheurend. Bergman, je punt is duidelijk. Het is er geen vrolijke film van geworden, maar wel een verdomd goeie.

4,0*

Vreemde film van Bergman. Vooral de oorlogssetting ken ik niet echt van hem (hoewel het shot van de voorbijrijdende tanks een beetje doet denken aan Tystnaden). Ik vond deze gedeelten wel horen tot het beste van de film trouwens, zowel visueel als dramatisch. Op het gebied van de karakters en het verhaal is Skammen namelijk niet zo heel geinspireerd, naar het mij voorkomt. De personages zijn moeilijk te plaatsen en wisselvallig uitgewerkt. Ook het spel van Ullmann vond ik niet zo stabiel; de huilscenes waren ronduit matig maar vooral in de vrolijkere passages was ze weer ijzersterk. Op narratief gebied valt op dat er enkele sprongen voorkomen die de film een wat rommelig verloop geven. Nykvist is bij vlagen weer lekker bezig achter de camera, en het beeld met de twee hoofden van ter zijde en de viool er tussenin moet hier toch even speciaal vermeld worden. Verder wat mij betreft dus niet de sterkste Bergman, maar goed, dan nog valt er genoeg te beleven.

Inhoudelijk sterke film over de verschrikkingen van de oorlog en wat dat met mensen doet: hier wordt een verliefd stel gevolgd. De uitwerking van de karakters zijn helaas niet altijd even geloofwaardig. Te schematisch. Dat ligt dus meer aan het script dan aan de spelers. Maar wat Bergman wil laten zien is niet makkelijk. Zwartboek van Paul Verhoeven propte alle oorlogservaringen van een Jodin, "Houdt het dan nooit op", in één film, Bergman doet het rustiger aan maar het lukt hem toch veel (de hectiek, machtwellust etc) te laten zien in een kort tijdsbestek. De sfeer deed me denken aan het verhaal van W. F. Hermans "Het behouden Huis" of aan de film Lifeboat van Hitchcock. Welke oorlog precies bedoeld wordt schijnt Bergman, terecht gezien ook het tijdstip:1968, niet echt van belang te vinden. Het is één van de vele. Het gaat om een oorlogssitiuatie, maar verwijzingen naar WO2 zijn duidelijk. De zwart/wit beelden zijn zeer passend, denk aan Schindlers List.