Smultronstället (1957)

Ingmar is totaal wel mijn regisseur en ik kan mijn geluk ook niet op met het Bergmania-festival hier ter plaatse en in het hele land. Gisteren Wilde aardbeien herzien op het grote scherm, en het was alweer een bijzondere ervaring.

Ik was stiekem een beetje bang dat ik Bergman's zware thematiek een keer zat zou zijn. Keer op keer wist hij tot nog toe te raken met zijn diepgravende dialogen, emotionele beschuldigingen en dramatische zoektochten, maar ik verwachtte dat het mij op termijn minder zou doen. Buiten de vele luchtige scenes om bleven de gesprekken me echter raken. Dat is natuurlijk ook toevallig het argument uit Wilde aardbeien, dat de mens onder bepaalde vragen niet uit kan in het leven. Ik heb het dan niet alleen over vragen over bestaan van God, maar ook over reflectie op je eigen leven. Veel keuzes die je hebt gemaakt lijken onaantastbaar, omdat je op dat moment een voluit rationele afweging hebt (of lijkt te hebben) gemaakt, maar eigen kilheid, zoals die van de dokter, neem je nu eenmaal niet mee in die afwegingen. Daarop val je wel degelijk af te rekenen.
Zoals Bergman dit voornamelijk door middel van die dromen weet weer te geven is werkelijk onnavolgbaar, het maakte opnieuw een diepe indruk op me.

Daarom vond ik het ook enigszins verbazend hoe makkelijk Bergman's antwoord in deze film is op de gestelde vragen. Ik geloof dat het na afloop van de 'aanklachtsdroom' is als hij constateert dat hem alleen de eenzaamheid wacht. Een klap in je gezicht, maar de luchtige scenes op het einde zijn dan allerminst bevredigend. De manier waarop de dokter verandert gaat wat mij betreft te makkelijk, en ik vond het allemaal iets te lievig. Zeker wanneer je dit vergelijkt met die andere grootse film die hij dat jaar maakte, Het zevende zegel, is dit een erg luchtige film. Vandaar ook mijn verschil in beoordeling.

Desondanks gewoon weer een geweldige film natuurlijk.

Super Film: een van de beste, die ik dit jaar gezien heb (en dat zijn er veel!) Fantastische mix van Kafka, 2001: a space Odyssey en natuurlijk Bergman zelf. Bovendien ongelooflijk goed gespeeld. Jammer dat er tegenwoordig niet meer zulke films worden gemaakt! Ik heb me geen minuut verveeld.

Deze film van Bergman, zoals zovele van hem, is erg persoonlijk: de rol van de familie, de innerlijke strijd tussen geloof en verstand, de dood en schuld zijn o.a thema's die Bergman bezig hielden in zijn eigen verleden. Thema's die mij, zelfs als begin twintiger, ook bezighouden en vragen waarmee ik me kan identificeren. De 'wilde aardbeien' zijn het stukje houvast van Isak aan gelukkigere tijden uit een verleden die overschaduwt wordt door schuldgevoelens. Dit gegeven brengt een behoorlijke zwaarte en diepgang aan de film.

Helaas vond ik het soms ook wat te over in deze film aan alle vraagstukken. Elke dialoog moet iets zinnigs vertellen en personages reageren op elkaar direct in dienst van deze vraagstukken: het gevecht tussen geloof en ratio in de vorm van Anders en Viktor bijvoorbeeld, of de schaamteloze eerlijkheid van Marianne naar haar schoonvader toe aan het begin van de film. Dit geeft iets onnatuurlijks aan hun relaties. De dromen van Isak en de herinneringen die hij letterlijk doorloopt zijn soms een welkome afwisseling om iets filmisch te doen, al is dialoog vaak wel dominant aanwezig. Bergman's toneelverleden ligt hier wellicht ook aan ten grondslag.

Wat dat betreft vond ik Persona wat beter. Het communicatieproces verloopt in die film wat natuurlijker voor me (al hebben we natuurlijk te maken met een stilzwijgend personage), de intense close-ups van de twee vrouwen en de psychedelische begin en eind sequenties in die film beklijven meer. Betekenisgeving gebeurt op een ander, zintuiglijk niveau als het ware